WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta25 daqiqa

B2 — 25-dars: So'z yasash — murakkab (qo'shma) so'zlar (сложные слова́) — o'zak qo'shilishi, -о-/-е- ulovchi unli, defis, qisqartma

B2 — YUQORI-O'RTA · 25-dars


1. Dars nomi va maqsad

O'tgan ikki darsda (23 va 24) siz so'z yasashning bitta o'zakli yo'lini oxirigacha ochdingiz: bir o'zakka suffiks yoki prefiks qo'shib ot, sifat, fe'l va ravish yasashni ko'rdingiz — реши́ть реше́ние реши́тельный реши́тельно. Bugun so'z yasashning oxirgi va eng "ijodiy" bo'linmasini ochamiz: ikki (yoki undan ko'p) o'zakni birlashtirib yasalgan so'zlar — murakkab so'zlar (сло́жные слова́).

Nega bu muhim? Chunki rus tili ana shu usul bilan bitta narsani bitta uzun so'zda — o'zbekcha ikki-uch so'z aytadigan tushunchani — jamlab aytadi. Bir misolni tomiriga bo'lib ko'ring:

text
самолёт   =  сам(о) + лёт          — "o'zi + ucha"  samolyot
парохо́д   =  пар(о) + ход          — "bug' + yurar"  paroxod
водопрово́д = вод(о) + провод       — "suv + o'tkazar"  suv quvuri
землетрясе́ние = земл(е) + трясение — "yer + qaltirash"  zilzila

Har biri — ikki tanish o'zak, o'rtasida bitta ulovchi unli (-о- yoki -е-). Ikki o'zakni tanidingizmi — murakkab so'zning ma'nosi o'zi ochiladi, xuddi tishli g'ildirak birikkanidek. Bugun mana shu "ikki o'zakni yechish" kalitini qo'lingizga beramiz.

Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:

  • o'zak qo'shilishi bilan yasalgan so'zni ulovchi unli (-о-/-е-) orqali ikki qismga bo'lish (пар-о-ход, земл-е-трясение);
  • ulovchi unli qoidasini qo'llash: qattiq undoshdan keyin -о-, yumshoq undosh yoki ж/ш/ц/ч/щ dan keyin -е-;
  • defisli murakkab so'zlarni (диван-крова́ть, англо-ру́сский, ю́го-восто́к) tanish;
  • son + otdan murakkab sifat yasash (пятиэта́жный — 5 qavatli, двухко́мнатный — 2 xonali);
  • qisqartma so'zlarni (аббревиату́ры: вуз, МГУ, США, зарпла́та, физкульту́ра) o'qish va ochib berish;
  • пол- yarim-qo'shilmasini to'g'ri yozish (полдня́, полго́да, пол-Москвы́);
  • notanish murakkab so'zni ikki o'zakka bo'lib ma'nosini lug'atsiz taxmin qilish — bugungi asosiy ko'nikma.

Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — самолёт, парохо́д, пятиэта́жный, англо-ру́сский. Murakkab so'zda urg'u odatda ikkinchi o'zakda bo'ladi (парохо́д, водопрово́д), lekin har doim emas — shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang. (Eslatma: ё harfi doim urg'uli, shuning uchun самолёт, пылесо́с kabi so'zlarda urg'u aniq.)


2. Avvalgi darajadan takror (so'z yasash — 23-24-dars asos)

Chuqur qismga o'tishdan oldin o'tgan ikki darsning poydevorini tiklaymiz. Siz so'z bo'laklardan tuzilishini ko'rdingiz — bitta o'zakka qo'shimchalar qo'shilardi:

text
   при-      -город-      -н-          -ый
   PREFIKS   O'ZAK        SUFFIKS      TUGALLANMA
   (приста́вка) (ко́рень)   (су́ффикс)    (оконча́ние)

Va bitta o'zak to'rttala turkumga o'tardi:

text
реши́- ("hal qil-")
   реше́ние       — yechim         (OT,    -ение)
   реши́тельный   — qat'iyatli     (SIFAT, -н-)
   реши́ть        — hal qilmoq     (FE'L,  -ть)
   реши́тельно    — qat'iy         (RAVISH, -о)

Bugun tamoman yangi qadam qo'yamiz: bir o'zak yetmaydi — ikki o'zakni bitta so'zga birlashtiramiz. Farqni yaqqol ko'ring:

text
23-24-dars:  BIR o'zak  +  qo'shimcha       учи́ть  учи́тель
25-dars:     IKKI o'zak +  ulovchi unli     пар + ход  парохо́д

O'zbek tilida ham xuddi shu usul bor — qo'shma so'z. Buni yodda tuting, har rus modeliga o'zbekcha "egizak" topamiz:

text
tosh + ko'mir      toshko'mir   (o'zbekcha qo'shma so'z)  = парохо́д modeli
o'rin + bosar      o'rinbosar                              = ikki o'zak
belbog', otashkurak, oshqozon                               = qo'shma

O'zbekchada o'zaklar to'g'ridan-to'g'ri qo'shiladi (toshko'mir), ruschada esa ko'pincha o'rtaga ulovchi unli kiradi (пар-о-ход). Mana shu unli — bugungi asosiy "tikuv" belgisi.

Tez mashq: самолёт, водопрово́д, снегопа́д — har birida ikki o'zakni ajrating va ulovchi unlini toping. (Javob: сам-о-лёт (o'zi+ucha); вод-о-провод (suv+o'tkaz); снег-о-пад (qor+tush).)


3. Asosiy tushuntirish

Murakkab so'z (сло́жное сло́во) — ikki yoki undan ortiq o'zakdan tuzilgan so'z. Rus tilida uni yasashning beshta asosiy usuli bor. Shu tartibda boramiz: (1) o'zak qo'shilishi + ulovchi unli, (2) defisli qo'shilish, (3) son + ot, (4) qisqartmalar, (5) пол- yarim-qo'shilmasi.

3.1. O'ZAK QO'SHILISH + ulovchi unli -о-/-е- (сложе́ние с соедини́тельной гла́сной)

Bu — eng ko'p tarqalgan va eng muhim usul. Ikki o'zak orasiga ulovchi unli (соедини́тельная гла́сная) kiritiladi: -о- yoki -е-. Bu unli hech qanday ma'no bermaydi — u faqat ikki o'zakni "biriktiruvchi tikuv".

A) O'zak + O'ZAK, ikkinchisi FE'L o'zagi (predmet nima QILADI):

text
самолёт    = сам(о) + лёт    — "o'zi ucha(digan)"  samolyot
парохо́д    = пар(о) + ход    — "bug' bilan yurar"  paroxod
теплохо́д   = тепл(о) + ход   — "issiqlik bilan yurar"  teploxod
пылесо́с    = пыл(е) + сос    — "chang so'rar"  changyutgich
снегопа́д   = снег(о) + пад   — "qor tushishi"  qor yog'ishi
листопа́д   = лист(о) + пад   — "barg to'kilishi"  barg to'kilishi
водопа́д    = вод(о) + пад    — "suv tushishi"  sharshara

B) O'zak + O'ZAK, "narsa o'tkazadi / tayyorlaydi" (jihoz, tizim):

text
водопрово́д  = вод(о) + провод  — "suv o'tkazar"  suv quvuri (vodoprovod)
газопрово́д  = газ(о) + провод  — "gaz o'tkazar"  gaz quvuri
кофева́рка   = кофе + варка     — "qahva qaynatar"  qahva qaynatgich
мясору́бка   = мяс(о) + рубка   — "go'sht maydalar"  go'sht qiymalagich
холоди́льник = холод + ил + ник — "sovuq saqlar"  muzlatgich

C) O'zak + O'ZAK, mavhum hodisa (tabiat, jamiyat):

text
землетрясе́ние = земл(е) + трясение — "yer qaltirashi"  zilzila
кровообраще́ние = кров(о) + обращение — "qon aylanishi"  qon aylanishi
мировоззре́ние = мир(о) + воззрение — "dunyoga qarash"  dunyoqarash
благода́рность = благо + дар + ность — "yaxshilik berish"  minnatdorlik

D) O'zak + O'ZAK, murakkab OT (kasb, shaxs, joy):

text
домохозя́йка  = дом(о) + хозяйка  — "uy bekasi"  uy bekasi
пешехо́д      = пеш(е) + ход      — "piyoda yurar"  piyoda
языкозна́ние  = язык(о) + знание  — "til bilimi"  tilshunoslik
книголю́б     = книг(о) + люб      — "kitob sevar"  kitobsevar

ULOVCHI UNLI QOIDASI (asosiy): birinchi o'zakning oxirgi undoshiga qarang:

  • QATTIQ undoshdan keyin -о-: пароход, водопровод, самолёт, снегопад (п, д, м — qattiq);
  • YUMSHOQ undoshdan yoki ж, ш, ц, ч, щ dan keyin -е-: пылесос (ль yumshoq), пешеход (ш), землетрясение (ль yumshoq), кофе**варка (е allaqachon o'zakda).

Sodda tekshiruv: agar birinchi o'zak bilan yoki ж/ш/ц/ч/щ bilan tugasa — -е-; qolgan hollarda — -о-. Bu 90% holatni to'g'ri beradi.

3.2. DEFISLI qo'shilish (сложе́ние через дефи́с)

Bu usulda ikki to'liq so'z o'zgarmagan holda defis bilan qo'shiladi. Ular teng huquqli — biri ikkinchisini "aniqlamaydi", balki ikkalasi birga bir tushuncha beradi.

A) Ot + ot — ikki narsa bir predmetda (o'zbekcha ikki so'z):

text
дива́н-крова́ть   — divan-krovat (divan ham, krovat ham)
кафе́-ба́р         — kafe-bar
вагон-рестора́н   — vagon-restoran (ovqatlanish vagoni)
пла́щ-пала́тка     — plash-palatka (yomg'irpo'sh-chodir)
ди́зель-мото́р     — dizel-motor

B) Sifat + sifat — ikki belgi teng (til, yo'nalish):

text
англо-ру́сский    — ingliz-rus (lug'at)   (англо + русский)
ру́сско-узбе́кский — rus-o'zbek
се́веро-за́падный  — shimoli-g'arbiy
чёрно-бе́лый       — oq-qora (chorno-beliy)
кисло-сла́дкий     — nordon-shirin

C) Tomonlar (dunyo tomonlari — doim defisli):

text
ю́го-восто́к      — janubi-sharq
се́веро-восто́к    — shimoli-sharq
ю́го-за́пад        — janubi-g'arb
се́веро-за́пад     — shimoli-g'arb

Diqqat — defisli ulovchi unlili farqi: англо-ру́сский (defis, ikki teng til) — LEKIN языкозна́ние (ulovchi unli, ikki o'zak bitta so'zga qorishgan). Umumiy qoida: teng, mustaqil ikki so'z — defis; biri ikkinchisiga tobe (biri predmet, biri harakat) — ulovchi unli, defissiz. Millat/til juftliklari va dunyo tomonlari — deyarli har doim defisli.

3.3. SON + OT murakkab sifat (числи́тельное + существи́тельное)

Bu — B2 uchun juda foydali model: sonni ot bilan birlashtirib murakkab sifat yasaladi. Son kelishikdagi (rod. p.) shaklda oldinga qo'yiladi, o'zak qo'shiladi va oxiriga sifat suffiksi -н-ый (yoki shunga o'xshash) keladi.

text
пятиэта́жный   = пять  пяти + этаж + ный  — 5 qavatli
двухко́мнатный = два  двух + комнат + ный — 2 xonali
трёхле́тний    = три  трёх + лет + ний    — 3 yillik / 3 yoshli
сорокале́тний  = сорок  сорока + лет + ний — 40 yillik
пятьдеся́т  пятидеся́тиле́тний            — 50 yillik
двухдне́вный   = два  двух + дн + евный    — 2 kunlik
многоэта́жный  = много + этаж + ный         — ko'p qavatli

Son o'zaklari (yodlash uchun): один одно- (одноэта́жный — bir qavatli), два двух-, три трёх-, четыре четырёх-, пять пяти-, шесть шести-, сорок сорока-, сто сто- (столе́тний — yuz yillik), много много-, мало мало-. Ular ot o'zagi bilan ulovchisiz qo'shiladi, chunki -и/-ух/-ёх allaqachon "tikuv" vazifasini bajaradi.

O'zbekchada bu juda oson — son + ot + -li: besh qavatli, ikki xonali, uch yillik. Rus modeli bilan solishtiring:

text
5 qavat + li     пяти + этаж + ный    = пятиэта́жный
2 xona + li      двух + комнат + ный  = двухко́мнатный
3 yil + lik      трёх + лет + ний     = трёхле́тний

3.4. QISQARTMA so'zlar (аббревиату́ры)

Bu — bir necha so'zning bosh harfi yoki bosh bo'g'inidan yasalgan qisqa so'z. Uch xili bor.

A) HARFLI qisqartma (har harf alohida o'qiladi):

text
США  = Соединённые Шта́ты Аме́рики  — AQSh   (o'qilishi: "se-she-a")
МГУ  = Моско́вский Госуда́рственный Университе́т — MDU ("em-ge-u")
СНГ  = Содру́жество Незави́симых Госуда́рств — MDH ("es-en-ge")
ООН  = Организа́ция Объединённых На́ций — BMT ("o-o-en")

B) TOVUSHLI qisqartma (butun so'zdek o'qiladi, ba'zan kichik harfda):

text
вуз  = вы́сшее уче́бное заведе́ние — oliy o'quv yurti ("vuz", kichik harf)
ВИЧ  = ви́рус иммунодефици́та — OIV
МИД  = Министе́рство иностра́нных дел — Tashqi ishlar vazirligi ("mid")
ЗАГС = за́пись а́ктов гражда́нского состоя́ния — FHDYo ("zaks")

C) BO'G'INLI qisqartma (bosh bo'g'inlardan yangi so'z):

text
зарпла́та   = за́работная пла́та      — ish haqi, maosh
физкульту́ра = физи́ческая культу́ра  — jismoniy tarbiya
детса́д      = де́тский сад            — bolalar bog'chasi
завка́федрой = заве́дующий ка́федрой   — kafedra mudiri

Rod (jins) qoidasi qisqartmada: tovushli qisqartma o'zining tugashiga qarab rod oladi (вуз — undoshda tugaydi erkak rod: но́вый вуз). Harfli qisqartma esa asosiy so'zning rodini oladi: США — ko'plik (Шта́ты), ООН — ayol rod (организа́ция): ООН при́няла реше́ние. Bu — nozik B2 nuqtasi.

3.5. ПОЛ- yarim-qo'shilmasi (пол = "yarim")

Пол- ("yarim") oldiga qo'shilib "yarim ...", "yarmi" ma'nosini beradi. Yozilishi — uch qoidali, buni aniq yodlang:

text
QO'SHIB yoziladi (unli, undosh oldida — л dan tashqari):
   полдня́     — yarim kun
   полго́да    — yarim yil
   полчаса́    — yarim soat
   полкило́    — yarim kilo
   полста́кана — yarim stakan

DEFIS bilan yoziladi — uch holatda:
   (1) unli oldida:    пол-я́блока   — yarim olma
   (2) "л" oldida:     пол-лимо́на   — yarim limon
   (3) bosh harf (atoqli ot) oldida: пол-Москвы́ — Moskvaning yarmi

Xotira qoidasi (пол-): defis faqat uch holatda — unli, л, yoki katta harf oldida (пол-я́блока, пол-лимо́на, пол-Росси́и). Boshqa hamma holatda — qo'shib (полдня́, полго́да, полчаса́). Uch "sabab"ni eslang: unli, "л", katta harf defis.

3.6. Murakkab so'zni "yechish" — amaliy ko'nikma

Bu — darsning yuragi. Notanish murakkab so'zni ko'rganda uni ikki o'zakka bo'ling: ulovchi unlini (-о-/-е-) toping, u ikki tomonini ajratadi. Har o'zakning ma'nosini alohida oling, keyin ularni mantiq bilan qo'shing.

text
ПРИМЕР 1:  снегоубо́рочный
   снег(о) + убор + очный
   "qor"      "yig'ish/tozalash"   sifat
    "qor tozalovchi" (masalan, snegoubo'rochnaya mashina — qor tozalash mashinasi)

ПРИМЕР 2:  водонепроница́емый
   вод(о) + не + проница + емый
   "suv"     "-mas"   "o'tkaz"   sifat
    "suv o'tkazmaydigan" (suvga chidamli)

ПРИМЕР 3:  первокла́ссник
   перв(о) + класс + ник
   "birinchi"   "sinf"   shaxs
    "birinchi sinf o'quvchisi"

ПРИМЕР 4:  сельскохозя́йственный
   сельск(о) + хозяйств + енный
   "qishloq"    "xo'jalik"    sifat
    "qishloq xo'jaligiga oid"

Oltin qoida (yechish): (1) ulovchi unlini toping (-о-/-е-) — u so'zni ikki o'zakka bo'ladi; agar ulovchi unli yo'q bo'lsa, defis yoki son o'zagini qidiring. (2) birinchi o'zak — ko'pincha "nima" (predmet: qor, suv, qon), ikkinchi o'zak — "nima qiladi / qanday" (harakat yoki belgi: tushar, o'tkazar, yurar). (3) Ikkovini mantiq bilan ulang: снег + пад = qor tushishi = qor yog'ishi. Ikki tanish o'zak — bir notanish so'z ochiladi.

3.7. Bir modeldan so'zlar oilasi

Bitta ikkinchi o'zak (masalan -ход "yurar/yurish") ko'plab murakkab so'z yasaydi. -ход o'zagini oling:

text
                  -ход ("yur-, yurish")
   парохо́д    — bug' bilan yurar  paroxod       (пар)
   теплохо́д   — issiqlik bilan yurar  teploxod  (тепло)
   вездехо́д   — hamma joyda yurar  yulg'ich      (везде)
   пешехо́д    — piyoda yurar  piyoda             (пеш-е)
   парохо́дство — kemachilik                        (+ -ство)

Yana bittasi — -вод ("o'tkazar / yetishtirar"):

text
                  -вод ("o'tkaz-/yetishtir-")
   водопрово́д  — suv o'tkazar  suv quvuri   (вод-о)
   газопрово́д  — gaz o'tkazar  gaz quvuri   (газ-о)
   экскурсово́д — ekskursiya yetakchisi        (экскурс-о)
   пчелово́д    — asalarichi (asalari boquvchi) (пчел-о)

Bitta ikkinchi o'zak — butun so'zlar oilasi. Ikkinchi o'zak "vazifani" (yurar, o'tkazar), birinchi o'zak esa "nima bilan / nimani" (bug', suv, gaz) ni aytadi.

3.8. Model ma'no jadvali (yig'ma xarita)

Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish murakkab so'zni ko'rganda modelni shu yerdan aniqlang:

Model Ulovchi Belgi Namuna Ma'no
o'zak + o'zak (predmet + fe'l) -о-/-е- qorishgan, defissiz парохо́д bug' bilan yurar paroxod
o'zak + o'zak (mavhum) -о-/-е- qorishgan землетрясе́ние yer qaltirashi zilzila
so'z-so'z (ot+ot) defis, teng дива́н-крова́ть divan-krovat
so'z-so'z (sifat+sifat) defis, teng англо-ру́сский ingliz-rus
tomonlar defis ю́го-восто́к janubi-sharq
son + ot -и-/-ух-/-ёх- -н-ый bilan пятиэта́жный 5 qavatli
harfli qisqartma katta harf, harflab США, МГУ AQSh, MDU
tovushli qisqartma so'zdek o'qiladi вуз, МИД OO'Yu, TIV
bo'g'inli qisqartma bosh bo'g'inlar зарпла́та ish haqi
пол- + so'z qo'shib/defis полдня́ / пол-я́блока yarim kun / yarim olma

4. Ko'p misollar

O'ZAK QO'SHILISH (ulovchi unli):

Ruscha O'zbekcha Ulovchi
Самолёт приземли́лся во́время. Samolyot o'z vaqtida qo'ndi. -о-
В до́ме но́вый водопрово́д. Uyda yangi suv quvuri. -о-
Ночью был си́льный снегопа́д. Kechasi kuchli qor yog'di. -о-
Пылесо́с о́чень ти́хий. Changyutgich juda tinch. -е-
В го́роде произошло́ землетрясе́ние. Shaharda zilzila bo'ldi. -е-
Она́ рабо́тает домохозя́йкой. U uy bekasi bo'lib ishlaydi. -о-

DEFISLI murakkab so'z:

Ruscha O'zbekcha Model
Мы купи́ли дива́н-крова́ть. Biz divan-krovat sotib oldik. ot+ot
Мне ну́жен англо-ру́сский слова́рь. Menga ingliz-rus lug'ati kerak. sifat+sifat
Го́род нахо́дится на ю́го-восто́ке. Shahar janubi-sharqda joylashgan. tomonlar
Он лю́бит чёрно-бе́лые фотогра́фии. U oq-qora suratlarni yaxshi ko'radi. sifat+sifat

SON + OT (murakkab sifat):

Ruscha O'zbekcha Son
Мы живём в пятиэта́жном до́ме. Biz besh qavatli uyda yashaymiz. пяти-
Я снял двухко́мнатную кварти́ру. Men ikki xonali kvartira ijaraga oldim. двух-
У них трёхле́тний сын. Ularning uch yoshli o'g'li bor. трёх-
Э́то многоэта́жное зда́ние. Bu ko'p qavatli bino. много-

QISQARTMA va ПОЛ-:

Ruscha O'zbekcha Turi
Он поступи́л в вуз. U oliy o'quv yurtiga kirdi. tovushli
МГУ — изве́стный университе́т. MDU — mashhur universitet. harfli
Мне повы́сили зарпла́ту. Menga maoshni oshirishdi. bo'g'inli
Я жду тебя́ уже́ полчаса́. Men seni yarim soatdan beri kutyapman. пол- (qo'shib)
Он съел пол-я́блока. U yarim olma yedi. пол- (defis)

E'tibor bering: har gapdagi ajratilgan so'z — murakkab, ya'ni ikki o'zakli. Siz endi ularni "yodlangan bloklar" emas, o'zak + o'zak konstruksiyasi sifatida ko'ryapsiz: самолёт (o'zi+ucha), водопрово́д (suv+o'tkaz), пятиэта́жный (besh+qavat), зарпла́та (ish+haqi). Ikki o'zakni tanidingizmi — ma'no yarmi ochilgan.


5. Talaffuz bo'limi

  • самолёт /sa-ma-LYÓT/ — urg'u -лёт da (ё doim urg'uli); ikkala urg'usiz "о" "a": "samalyót". Ulovchi -о- eshitiladi: "sam-a-lyot".
  • парохо́д /pa-ra-HÓT/ — urg'u ikkinchi o'zakda (-хо́д); urg'usiz "о"lar "a": "parahót". Oxirgi "д" jarangsiz "t".
  • пылесо́с /py-li-SÓS/ — urg'u oxirgi o'zakda (-со́с); ulovchi -е- urg'usiz "i" bo'ladi: "pylisós". "ы" — o'ziga xos rus tovushi.
  • землетрясе́ние /zim-li-tri-SÉ-ni-ye/ — urg'u -се́- da; uzun so'z, bo'g'inlab: zim-li-tri-sé-ni-ye. Ikki ulovchisiz o'qish qiyin — sekin bo'g'inlang.
  • пятиэта́жный /pi-ti-e-TÁZH-nyy/ — urg'u -та́ж- da; "пяти" boshi urg'usiz "piti"; "ж" — jarangli "zh": "pitietázhnyy".
  • англо-ру́сский /an-gla-RÚS-kiy/ — urg'u ikkinchi qismda (-ру́с-); defis pauza EMAS, bir so'zdek: "anglarússkiy". Ikkilangan "сс" — bir kuchli "s".
  • зарпла́та /zar-PLÁ-ta/ — urg'u -пла́- da; bo'g'inli qisqartma butunlay bir so'zdek aytiladi, hech qanday pauza yo'q: "zarpláta".
  • пол-я́блока /po-LYÁ-bla-ka/ — urg'u я́ da; defis eshitilmaydi, "pol" va "yabloka" bir so'zdek qo'shiladi: "polyábloka".

Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Urg'u ko'pincha ikkinchi o'zakda. парохо́д, водопрово́д, пылесо́с, самолёт — urg'u ikkinchi qismga tushadi, birinchi o'zak urg'usiz "yumshaydi" (о a, е i). Shuning uchun murakkab so'zni birinchi o'zakni "yutib", ikkinchisiga urg'u berib ayting. (2) Defis — pauza emas. англо-ру́сский, ю́го-восто́к, пол-я́блока defisli yozilsa ham, bir so'zdek, uzluksiz aytiladi. Defis — faqat imlo belgisi, talaffuzda "to'xtash" yo'q.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
самолёт са-мо-лёт samolyot Бы́стрый самолёт. — Tez samolyot.
парохо́д па-ро-хо́д paroxod Ста́рый парохо́д. — Eski paroxod.
теплохо́д теп-ло-хо́д teploxod Речно́й теплохо́д. — Daryo teploxodi.
водопрово́д во-до-про-во́д suv quvuri Но́вый водопрово́д. — Yangi suv quvuri.
газопрово́д га-зо-про-во́д gaz quvuri Дли́нный газопрово́д. — Uzun gaz quvuri.
снегопа́д сне-го-па́д qor yog'ishi Си́льный снегопа́д. — Kuchli qor yog'ishi.
водопа́д во-до-па́д sharshara Высо́кий водопа́д. — Baland sharshara.
пылесо́с пы-ле-со́с changyutgich Ти́хий пылесо́с. — Tinch changyutgich.
землетрясе́ние зем-ле-тря-се́-ни-е zilzila Си́льное землетрясе́ние. — Kuchli zilzila.
кровообраще́ние кро-во-об-ра-ще́-ни-е qon aylanishi Хоро́шее кровообраще́ние. — Yaxshi qon aylanishi.
мировоззре́ние ми-ро-воз-зре́-ни-е dunyoqarash Ши́рокое мировоззре́ние. — Keng dunyoqarash.
домохозя́йка до-мо-хо-зя́й-ка uy bekasi Забо́тливая домохозя́йка. — G'amxo'r uy bekasi.
пешехо́д пе-ше-хо́д piyoda Внима́тельный пешехо́д. — Ehtiyotkor piyoda.
дива́н-крова́ть ди-ва́н-кро-ва́ть divan-krovat Удо́бный дива́н-крова́ть. — Qulay divan-krovat.
англо-ру́сский ан-гло-ру́с-ский ingliz-rus Англо-ру́сский слова́рь. — Ingliz-rus lug'ati.
ю́го-восто́к ю́-го-вос-то́к janubi-sharq На ю́го-восто́ке. — Janubi-sharqda.
чёрно-бе́лый чёр-но-бе́-лый oq-qora Чёрно-бе́лое кино́. — Oq-qora kino.
пятиэта́жный пя-ти-э-та́ж-ный besh qavatli Пятиэта́жный дом. — Besh qavatli uy.
двухко́мнатный двух-ко́м-нат-ный ikki xonali Двухко́мнатная кварти́ра. — Ikki xonali kvartira.
трёхле́тний трёх-ле́т-ний uch yoshli/yillik Трёхле́тний ребёнок. — Uch yoshli bola.
многоэта́жный мно-го-э-та́ж-ный ko'p qavatli Многоэта́жный дом. — Ko'p qavatli uy.
вуз вуз oliy o'quv yurti Поступи́ть в вуз. — Oliy o'quv yurtiga kirmoq.
зарпла́та зар-пла́-та ish haqi, maosh Высо́кая зарпла́та. — Yuqori maosh.
физкульту́ра физ-куль-ту́-ра jismoniy tarbiya Уро́к физкульту́ры. — Jismoniy tarbiya darsi.
полчаса́ пол-ча-са́ yarim soat Че́рез полчаса́. — Yarim soatdan keyin.
полго́да пол-го́-да yarim yil Прошло́ полго́да. — Yarim yil o'tdi.

Yodlash qoidasi: murakkab so'zni ikki o'zakka bo'lib yodlang — bir so'z o'rniga ikki tanish o'zakni bog'laysiz. водопрово́д ni "вода (suv) + провод (o'tkazar) = suv quvuri" tarzida oling. Anki kartochkasi orqasiga: (1) birinchi o'zak, (2) ikkinchi o'zak, (3) ulovchi unli (-о- yoki -е-) va nega shunday ekani. Shunda bitta so'z o'rniga uni yasagan modelni egallaysiz — va o'nlab shunga o'xshash so'zni taniysiz.


7. Dialog

text
— Приве́т, Али́! Ты нашёл кварти́ру?              — Salom, Ali! Kvartira topdingmi?
— Да! Двухко́мнатную, в пятиэта́жном до́ме        — Ha! Ikki xonali, shahar
  в при́городе.                                    atrofidagi besh qavatli uyda.
— Здо́рово! А далеко́ от це́нтра?                  — Zo'r! Markazdan uzoqmi?
— Не о́чень. Пешехо́дом полчаса́, на              — Uncha emas. Piyoda yarim soat,
  теплохо́де да́же быстре́е — че́рез ре́ку.         teploxodda hatto tezroq — daryo orqali.
— На теплохо́де? Краси́во, наве́рное.             — Teploxodda? Chiroyli, shekilli.
— О́чень! Осо́бенно на ю́го-восто́ке, там          — Juda! Ayniqsa janubi-sharqda, u yerda
  ма́ленький водопа́д.                              kichkina sharshara bor.
— А что с ремо́нтом? Водопрово́д рабо́тает?        — Ta'mir qanaqa? Suv quvuri ishlaydimi?
— Всё но́вое: и водопрово́д, и да́же              — Hammasi yangi: suv quvuri ham, hatto
  пылесо́с оста́вили.                               changyutgich ham qoldirishibdi.
— Тебе́ повезло́! А зарпла́ты хвата́ет?            — Omading bor! Maoshing yetadimi?
— Пока́ да. Куплю́ ещё дива́н-крова́ть            — Hozircha ha. Yana divan-krovat va
  и англо-ру́сский слова́рь для рабо́ты.            ish uchun ingliz-rus lug'ati olaman.
— Мудро́! Гла́вное — не тра́ть всё за полго́да.    — Aqlli! Asosiysi — hammasini yarim yilda
                                                    sarflab yuborma.
— Не бо́йся! Во-пе́рвых, я экономлю́, во-вторы́х,  — Qo'rqma! Birinchidan, tejayapman,
  плани́рую ка́ждый ме́сяц.                         ikkinchidan, har oyni rejalashtiraman.

E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim bor — пятиэта́жном, двухко́мнатную (son + ot murakkab sifat); пешехо́дом, теплохо́де, водопа́д, водопрово́д, пылесо́с (o'zak qo'shilishi + ulovchi unli); дива́н-крова́ть, англо-ру́сский, ю́го-восто́к (defisli); зарпла́ты (bo'g'inli qisqartma); полчаса́, полго́да (пол-). Suhbat davomida siz ularni "yasama, ikki o'zakli" so'zlar sifatida taniysiz.


8. Tipik xatolar + mini-mashq

  • Noto'g'ri ulovchi unli: паре*ход, водепровод* (yumshoq o'rniga qattiqqa -е-). парохо́д, водопрово́д (-о-). Sabab: пар, вод qattiq undosh (р, д) bilan tugaydi ulovchi -о-. -е- faqat yumshoq undosh yoki ж/ш/ц/ч/щ dan keyin (пылесос, пешеход). Birinchi o'zak oxirini tekshiring.

  • Defisli so'zni qo'shib yozish: англору́сский, юговосто́к. англо-ру́сский, ю́го-восто́к. Sabab: ikki teng so'z (til+til, tomon+tomon) — defis bilan yoziladi. Faqat biri ikkinchisiga tobe bo'lsa, qorishib ketadi (языкозна́ние). Millat/til va dunyo tomonlari — doim defisli.

  • пол- ni har doim qo'shib yoki har doim defis bilan yozish: пол дня, полъяблока, полмосквы. полдня́ (qo'shib), пол-я́блока (unli defis), пол-Москвы́ (katta harf defis). Sabab: пол- defis oladi faqat unli, "л", katta harf oldida. Qolganda — qo'shib. Uch "sababni" eslang.

  • Qisqartmaga noto'g'ri rod berish: но́вая вуз, э́тот США. но́вый вуз (undoshda tugaydi erkak rod), э́ти США / США — э́то страна́ (Шта́ты — ko'plik). Sabab: tovushli qisqartma tugashiga qarab rod oladi (вуз — erkak), harfli qisqartma esa asosiy so'zning rodini oladi (ООН при́няла — организа́ция, ayol rod).

  • Son o'zagini noto'g'ri olish: двакомнатный, трилетний. двухко́мнатный, трёхле́тний. Sabab: son murakkab sifatda rod. p. o'zagi bilan kiradi: два двух-, три трёх-, четыре четырёх-, пять пяти-, сорок сорока-. Bosh shakl (два, три) emas, o'zgargan o'zak.

  • Murakkab so'zda ikki urg'u qo'yish: са́молёт, во́допрово́д (ikkita urg'u). самолёт, водопрово́д (bitta urg'u, odatda ikkinchi o'zakda). Sabab: murakkab so'z — bitta so'z, bitta asosiy urg'usi bor (ko'pincha ikkinchi o'zakda). Birinchi o'zak urg'usiz "yumshaydi". Uzun so'zlarda yordamchi urg'u bo'lishi mumkin, lekin asosiysi bitta.

Mini-mashq (og'zaki): har murakkab so'zni ikki o'zakka bo'ling va ulovchi unlini ayting:

пароход     ______ + (?) + ______
землетрясение  ______ + (?) + ______
пылесос     ______ + (?) + ______

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Ikki o'zakdan murakkab so'z yasang, to'g'ri ulovchi unlini (-о- yoki -е-) qo'ying:

пар + ход       ________       (paroxod)
вод + провод    ________       (suv quvuri)
снег + пад      ________       (qor yog'ishi)
пыл + сос       ________       (changyutgich)
земл + трясение  ________      (zilzila)

Mashq 2. Ulovchi unlini tanlang va nega shunday ekanini ayting (qattiqmi/yumshoqmi):

сам_лёт      -о- yoki -е-?    sabab: ________
пеш_ход      -о- yoki -е-?    sabab: ________
тепл_ход     -о- yoki -е-?    sabab: ________
мор_плаватель  -о- yoki -е-?  sabab: ________

Mashq 3. Son + ot birikmasidan murakkab sifat yasang:

5 qavat   пять + этаж    ________
2 xona    два + комнат   ________
3 yil     три + лет      ________
40 yil    сорок + лет    ________
ko'p qavat  много + этаж  ________

Mashq 4. Qisqartmani to'liq ochib bering va turini (harfli/tovushli/bo'g'inli) ayting:

вуз     ________ / ________ / ________              turi: ________
США     ________ / ________ / ________              turi: ________
зарплата  ________ / ________                        turi: ________
МГУ     ________ / ________ / ________              turi: ________

Mashq 5. пол- so'zini to'g'ri yozing (qo'shib yoki defis bilan):

пол + день     ________
пол + яблоко    ________
пол + час       ________
пол + Москва    ________
пол + лимон      ________

Mashq 6. Murakkab so'zni ikki o'zakka ajrating va ma'nosini taxmin qiling:

книголюб       ______ / ______       ma'no: ________
водопад        ______ / ______       ma'no: ________
первоклассник  ______ / ______       ma'no: ________
англо-русский  ______ / ______       ma'no: ________

Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:

Я е́ду на парехо́де.
Мне ну́жен англору́сский слова́рь.
Он живёт в двакомнатной кварти́ре.
Я жду тебя́ уже́ пол часа.
Он съел поляблока.

Mashq 8. O'zbekcha qo'shma so'zni rus modeliga o'giring (o'zak + ulovchi + o'zak):

suv + quvuri      вод + ? + провод  = ________
qor + yog'ish     снег + ? + пад     = ________
uy + beka         дом + ? + хозяйка  = ________
piyoda + yurar    пеш + ? + ход      = ________
5 + qavat + li    пяти + этаж + ?    = ________

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Murakkab so'zni yechish drill: Wisar AIdan sizga notanish 8 ta rus murakkab so'zini bersin (masalan снегоубо́рочный, водонепроница́емый, первокла́ссник, сельскохозя́йственный kabi). Ularni lug'atga qaramay ikki o'zakka bo'ling, ulovchi unlini toping, ikki o'zak ma'nosidan foydalanib tarjimasini taxmin qiling. Keyin AI to'g'ri javobni aytsin — nechtasini topganingizni sanang. Bu — bugungi asosiy ko'nikma sinovi.

  2. Ulovchi unli mashqi: AIdan 10 ta ikki o'zakli juftlik bersin (masalan пар+ход, пыл+сос, земл+трясение). Siz har biriga to'g'ri ulovchi unlini (-о- yoki -е-) qo'ying va nega shunday ekanini (birinchi o'zak qattiqmi/yumshoqmi) ayting. AI har birini tekshirsin.

  3. Model oilasi mashqi: AIdan bitta "ikkinchi o'zak" bersin (-ход, -вод, -пад, -лёт). Siz undan kamida 4 ta murakkab so'z yasang (masalan -ход пароход, теплоход, пешеход, вездеход). AI har birining ma'nosini va urg'usini tasdiqlasin.

  4. Qisqartma va solishtirish mashqi: AIdan 6 ta rus qisqartmasini bersin (вуз, МГУ, США, зарплата, физкультура, ЗАГС). Siz har birini to'liq ochib bering, turini (harfli/tovushli/bo'g'inli) ayting va o'zbekcha muqobilini toping. AI o'zbek-rus qisqartma mosligini jadval qilib bersin.


11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim): пар-о-ход (пар + ход, "bug'+yurar"); земл-е-трясение (земля + трясение, "yer+qaltirash"); пыл-е-сос (пыль + сос, "chang+so'rar").

Mashq 1: парохо́д; водопрово́д; снегопа́д; пылесо́с; землетрясе́ние.

Mashq 2: самолёт (-о-, "сам" qattiq "м" bilan tugaydi); пешеход (-е-, "ш" dan keyin); теплоход (-о-, "л" bu yerda qattiq); мореплаватель (-е-, "р" yumshoq " море" o'zagida — -е-). (Umumiy qoida: qattiq -о-, yumshoq/shipiruvchi -е-.)

Mashq 3: пятиэта́жный; двухко́мнатный; трёхле́тний; сорокале́тний; многоэта́жный.

Mashq 4: вуз вы́сшее уче́бное заведе́ние — tovushli (so'zdek o'qiladi); США Соединённые Шта́ты Аме́рики — harfli ("se-she-a"); зарпла́та за́работная пла́та — bo'g'inli; МГУ Моско́вский Госуда́рственный Университе́т — harfli ("em-ge-u").

Mashq 5: полдня́ (qo'shib); пол-я́блока (unli defis); полчаса́ (qo'shib); пол-Москвы́ (katta harf defis); пол-лимо́на ("л" defis).

Mashq 6: книг / люб — "kitobsevar" (kitob + sev-); вод / пад — "sharshara" (suv + tush-); перв / классник — "birinchi sinf o'quvchisi" (birinchi + sinf); англо / русский — "ingliz-rus" (ingliz + rus, ikki til teng).

Mashq 7: Я е́ду на парохо́де (-о-, "пар" qattiq); Мне ну́жен англо-ру́сский слова́рь (defis bilan); Он живёт в двухко́мнатной кварти́ре (два двух-); Я жду тебя́ уже́ полчаса́ (qo'shib); Он съел пол-я́блока (unli defis).

Mashq 8: вод + о + провод = водопрово́д; снег + о + пад = снегопа́д; дом + о + хозяйка = домохозя́йка; пеш + е + ход = пешехо́д; пяти + этаж + ный = пятиэта́жный.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Murakkab so'z (сло́жное сло́во) — ikki yoki undan ortiq o'zakdan yasalgan so'z. Bu — so'z yasashning oxirgi va eng "jamlovchi" bo'linmasi: o'zbekcha ikki-uch so'z aytadigan tushuncha rus tilida bitta uzun so'zga sig'adi.
  • Beshta usul: (1) o'zak qo'shilishi + ulovchi unli -о-/-е- (парохо́д, землетрясе́ние); (2) defisli teng so'zlar (дива́н-крова́ть, англо-ру́сский, ю́го-восто́к); (3) son + ot murakkab sifat (пятиэта́жный, двухко́мнатный); (4) qisqartma — harfli (США, МГУ), tovushli (вуз, МИД), bo'g'inli (зарпла́та, физкульту́ра); (5) пол- yarim-qo'shilma (полдня́ / пол-я́блока).
  • Ulovchi unli qoidasi: birinchi o'zak qattiq undoshda tugasa -о- (пароход); yumshoq yoki ж/ш/ц/ч/щ dan keyin -е- (пылесос, пешеход).
  • Asosiy ko'nikma — murakkab so'zni yechish: ulovchi unlini toping, so'zni ikki o'zakka bo'ling, birinchi o'zak "nima" (predmet), ikkinchi o'zak "nima qiladi/qanday" (harakat/belgi) — ularni mantiq bilan qo'shsangiz, ma'no lug'atsiz chiqadi.
  • Imlo nozikliklari: defis faqat teng so'zlarda, tomonlarda va *пол-*ning uch holatida (unli/л/katta harf); son murakkab sifatda rod. p. o'zagi bilan kiradi (два двух-); murakkab so'zda bitta asosiy urg'u (ko'pincha ikkinchi o'zakda).

Keyingi dars — B2 — 26-dars: So'z yasash — prefiks va suffiks semantikasi (значе́ния приста́вок и су́ффиксов). Bu uch dars (23–25) siz rus tilining butun so'z yasash mexanizmini ko'rdingiz: suffiks bilan (23–24), ikki o'zak birlashishi bilan (25). Keyingi darsda esa ma'no tomonini chuqurlashtiramiz — har bir prefiks va suffiks aslida qanday "ma'no ranig" olib kelishini tizimga solamiz: nega на- natija beradi (написа́ть), пере- qaytarishni (переписа́ть), -тель shaxsni (учи́тель), -ость mavhum belgini (мо́лодость), -оват- belgi ozligini (белова́тый). Bugun siz so'zni qismlarga bo'lishni o'rgandingiz — ertaga har bir qismning ma'nosini o'qishni o'rganasiz. Konstruksiyadan — ma'noga. Shunda notanish rus so'zini nafaqat bo'laksiz, balki har bo'lakning "hissasi"ni his qilib, lug'atsiz to'liq tushunasiz. Уда́чи! (Omad!)

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 25-dars: So'z yasash — murakkab (qo'shma) so'zlar (сложные слова́) — o'zak qo'shilishi, -о-/-е- ulovchi unli, defis, qisqartma — Wisar