WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta20 daqiqa

B2 — 7-dars: Ravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) — to'liq, vergul qoidasi va "bir ega" xatosi

B2 — YUQORI O'RTA · 7-dars


1. Dars nomi va maqsad

B1 darajasida (13–14-darslar) siz ravishdosh (дееприча́стие) bilan tanishdingiz: чита́я (o'qib, o'qiyotib) va прочита́в (o'qib bo'lgach). Endi B2 darajada biz bitta ravishdoshdan butun qurilmaravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) sari o'tamiz va uni rasmiy, yozma, kitobiy uslub talablari darajasida mukammal egallaymiz.

Ravishdosh oboroti — bu ravishdosh va unga bog'liq barcha so'zlardan iborat butun bir bo'lak. Yolg'iz прочита́в — bu shunchaki ravishdosh; прочита́в интере́сную кни́гу до конца́ — bu allaqachon oborot (o'z to'ldiruvchisi, aniqlovchisi bilan). Gapda bunday oborot bitta murakkab "ikkinchi kesim" vazifasini bajaradi.

Bu darsning ikkita yuragi bor, va ikkalasi ham B2 darajaning imtihon (ТРКИ-2) talabidir:

  1. VERGUL qoidasi — ravishdosh oboroti (hatto yolg'iz ravishdosh ham) gapning qayerida turishidan qat'i nazar, DOIM vergul bilan ajratiladi. Bu — sifatdosh oborotidan (6-dars) tubdan farq qiladigan nuqta.
  2. "BIR EGA" qoidasi — ravishdosh harakati va bosh gap kesimi bitta va o'sha egaga tegishli bo'lishi SHART. Bu qoida buzilganda rus tilining eng mashhur klassik xatosi tug'iladi: «Подъезжа́я к ста́нции, у меня́ слете́ла шля́па» (A. Chexov). B2 darajada aynan shu xatoni ko'rish, tushuntirish va ikki xil yo'l bilan to'g'rilash — asosiy ko'nikma.

Dars oxirida siz:

  • Har qanday ravishdosh oborotini gapning boshi, o'rtasi va oxirida to'g'ri vergullar bilan rasmiylashtirasiz;
  • "Bir ega" qoidasini buzgan gapni darrov aniqlaysiz va ikki usulda tuzatasiz;
  • Ravishdosh oborotini shaxssiz gapda qachon ishlatish mumkin, qachon mumkin emasligini ajratasiz;
  • Oborotni когда́ / так как / по́сле того́ как ergash gapiga (va aksincha) o'gira olasiz.

2. Avvalgi darsdan takror (ravishdosh — B1)

Oborotni chuqurlashtirishdan oldin B1 poydevorini bir daqiqada tiklaymiz.

Ravishdosh (дееприча́стие) — fe'ldan yasalgan o'zgarmas so'z. U rod, son, kelishik olmaydi va gapda qo'shimcha, ikkinchi darajali harakatni bildiradi. Ikki turi bor:

Tur Savol Ma'no Yasalish Namuna
несов. (tugallanmagan) что де́лая? asosiy harakat bilan bir vaqtda hozirgi o'zak + -я / -а чита́я, говоря́, улыба́ясь
сов. (tugallangan) что сде́лав? asosiy harakatdan oldin tugagan o'tgan o'zak + -в / -вши(сь) / -я прочита́в, верну́вшись, придя́

Ma'no farqi (B1 dan):

  • Чита́я письмо́, она́ пла́кала. — Xatni o'qir ekan, yig'lardi. (o'qish + yig'lash — bir vaqtda)
  • Прочита́в письмо́, она́ запла́кала. — Xatni o'qib bo'lgach, yig'lab yubordi. (avval o'qidi, keyin yig'ladi)

Eng muhim — "BIR EGA" qoidasi (13-darsdan). Ravishdosh harakati va bosh fe'l harakatini bitta va o'sha shaxs (predmet) bajarishi shart. Улыба́ясь, он вошёл — jilmaygan ham, kirgan ham bitta odam (он). Bugun biz bu qoidani B2 darajada — istisnolar, shaxssiz gaplar va klassik xatolar bilan — chuqur ochamiz.

Tez mashq: возвраща́ясь — bir vaqtdami yoki avval tugaganmi? (Javob: несов., bir vaqtda — "qaytayotib".) верну́вшись? (Javob: сов., avval tugagan — "qaytib bo'lgach".)


3. Asosiy tushuntirish

3.1. Ravishdosh oboroti nima

Дееприча́стный оборо́т — bu ravishdosh + unga bog'liq so'zlar (to'ldiruvchi, hol, aniqlovchi) dan tashkil topgan yaxlit bo'lak. Gapda u bir butun sifatida ishlaydi va uni bo'lib bo'lmaydi.

text
Прочита́в  интере́сную кни́гу  до́ по́здней но́чи,   он лёг спать.
└──┬───┘  └───────┬────────┘ └──────┬──────┘
ravishdosh   nimani? (to'ldiruvchi)  qachongacha? (hol)
└─────────────────────┬───────────────────────┘
          BUTUN RAVISHDOSH OBOROTI

Solishtiring:

  • Yolg'iz ravishdosh: Улыба́ясь, он вошёл. (Jilmayib, kirdi.)
  • Ravishdosh oboroti: Широко́ улыба́ясь свои́м ста́рым друзья́м, он вошёл в за́л. (Eski do'stlariga keng jilmayib, u zalga kirdi.)

Vergul qoidasi bo'yicha ikkalasi teng huquqli: yolg'iz ravishdosh ham, kengaytirilgan oborot ham bir xil ajratiladi (buni 3.2 da ko'ramiz).

3.2. VERGUL qoidasi — DOIM ajratiladi

Bu — darsning birinchi tayanch qoidasi va uni istisnosiz yodlang:

QOIDA. Ravishdosh va ravishdosh oboroti gapning QAYERIDA turishidan qat'i nazar — boshida, o'rtasida yoki oxirida — DOIM vergul bilan ajratiladi.

Bir xil fikrni uch xil joyda ko'ring — vergul hamma joyda bor:

text
1) BOSHIDA:   Прочита́в кни́гу, он лёг спать.
                             vergul (oborotdan keyin)

2) O'RTASIDA: Он, прочита́в кни́гу, лёг спать.
                                IKKI vergul (oborot ikki tomondan)

3) OXIRIDA:   Он лёг спать, прочита́в кни́гу.
                           vergul (oborotdan oldin)

Diqqat — o'rtada turganda IKKI vergul kerak. Oborot gap o'rtasiga tushsa, u ikki tomondan ajratiladi: Дире́ктор,* внима́тельно вы́слушав сотру́дника**,** при́нял реше́ние.* (Direktor, xodimni diqqat bilan tinglab, qaror qabul qildi.)

Sifatdosh oborotidan (6-dars) farqi — BU YERDA ADASHMANG. Sifatdosh oboroti faqat ta'riflanayotgan otdan keyin turganda vergul oladi (кни́га, прочи́танная мной — vergul bor; прочи́танная мной кни́га — vergul yo'q). Ravishdosh oboroti esa — joyidan qat'i nazar HAMMA vaqt vergul oladi. Ravishdoshda "vergulsiz" holat umuman yo'q.

Bir necha oborot bitta gapda. Agar gapda ikki ravishdosh oboroti и / а / но bilan bog'lansa, ular orasiga vergul qo'yilmaydi (bir uyushiq qatorday):

  • Войдя́ в кабине́т и сняв пальто́, он сел за стол. — (и dan oldin vergul YO'Q: bir uyushiq oborot.)

Ammo ular turli bosh harakatlarga tegishli bo'lsa yoki uyushmagan bo'lsa, har biri alohida ajratiladi:

  • Он, войдя́ в кабине́т, поздоро́вался и, сев за стол, откры́л но́утбук. — (har bir oborot mustaqil, o'z vergullariga ega.)

3.3. "BIR EGA" qoidasi — B2 ning yuragi

Bu — darsning ikkinchi va eng muhim tayanch qoidasi.

QOIDA. Ravishdosh bildirgan qo'shimcha harakat va bosh kesim bildirgan asosiy harakat — bitta va o'sha EGA (bajaruvchi) tomonidan bajarilishi SHART.

Sababi mantiqiy: ravishdosh — o'z egasini "yo'qotgan" fe'l. U egasini bosh gapdan oladi. Demak bosh gapning egasi kim bo'lsa, ravishdosh harakatini ham o'sha bajaradi.

text
Подъезжа́я к ста́нции,  я  потеря́л  шля́пу.
                      
kim yaqinlashardi?   EGA = я
kim yo'qotdi?        EGA = я
         BITTA EGA (я = я)    TO'G'RI

Endi — rus tilining eng mashhur grammatik xatosi (A. Chexov, «Жа́лобная кни́га»):

text
  Подъезжа́я к ста́нции,  у меня́  слете́ла  шля́па.
                                   
   kim yaqinlashardi? — я    kim/nima uchib tushdi? — шля́па
         EGA HAR XIL (я ≠ шля́па)    XATO!

Bu jumlaning kulgili bo'lishi ataylab: grammatik jihatdan подъезжа́я (yaqinlashib) harakatining egasi — bosh gapning egasi, ya'ni шля́па bo'lib qoladi. Chiqadi: "stansiyaga shlyapa yaqinlashyapti" — bu bema'nilik. Shuning uchun bu gap noto'g'ri.

Buni ikki xil yo'l bilan tuzatish mumkin — ikkalasini ham biling:

1-usul — bosh gapni "shaxsli" qilib, egani moslashtirish (ravishdoshni saqlab):

text
  Подъезжа́я к ста́нции, я потеря́л шля́пу.
    (Endi ega — "я": yaqinlashgan ham men, yo'qotgan ham men.)

2-usul — oborotni ergash gapga aylantirish (ravishdoshdan voz kechib):

text
  Когда́ я подъезжа́л к ста́нции, у меня́ слете́ла шля́па.
    (Ravishdosh yo'q; "у меня́ слете́ла шля́па" bemalol qoladi, chunki
     endi payt ergash gapining o'z egasi — "я" — bor.)

Xulosa-mexanizm. Ravishdoshli gapni ko'rganda o'zingizga ikki savol bering: (1) Qo'shimcha harakatni kim bajaryapti? (2) Asosiy harakatni kim bajaryapti? Javob bir xil bo'lsa — gap to'g'ri. Har xil bo'lsa — xato; yo egani moslashtiring, yo ergash gapga o'ting.

3.4. Shaxssiz gaplarda ravishdosh oboroti

Bu — B2 darajaning nozik nuqtasi. Umumiy qoida bo'yicha ravishdosh shaxssiz gapda (egasi bosh kelishikda bo'lmagan gapda) ishlatilmaydi. Lekin istisno bor.

MUMKIN EMAS — dativ (мне, тебе́) + holat gapi (было́ ску́чно/интере́сно/гру́стно):

text
  Чита́я э́ту кни́гу, мне бы́ло интере́сно.

Nega xato? Chunki чита́я harakatining bajaruvchisi (o'quvchi — "я") va мне бы́ло интере́сно dagi "man kechinma egasi" (мне — dativ) grammatik jihatdan bir xil ega emas. Gapda bosh kelishikdagi ega umuman yo'q. To'g'ri variantlar:

text
  Чита́я э́ту кни́гу, я испы́тывал интере́с.   (bosh gapga ega "я" berildi)
  Когда́ я чита́л э́ту кни́гу, мне бы́ло интере́сно.  (ergash gapga aylantirildi)

MUMKIN — shaxssiz gapda INFINITIV bo'lsa (ну́жно / на́до / мо́жно / нельзя́ / сле́дует + infinitiv):

text
  Чита́я, ну́жно ду́мать над ка́ждым сло́вом.
  Реша́я зада́чу, сле́дует внима́тельно чита́ть усло́вие.
  Гля́дя на э́ту карти́ну, мо́жно поня́ть за́мысел худо́жника.

Nega bu yerda mumkin? Chunki infinitiv (ду́мать, чита́ть, поня́ть) ham, ravishdosh (чита́я, реша́я, гля́дя) ham bir xil, umumlashgan "har qanday odam" ga qaratilgan — ularning "yashirin egasi" bir xil. Shuning uchun bunday umumshaxs, ko'rsatma-maslahat ohangidagi gaplarda ravishdosh to'g'ri.

Amaliy kalit: shaxssiz gapda ravishdoshni ko'rsangiz, infinitiv bormi? deb tekshiring. ну́жно ду́мать (infinitiv bor) mumkin. мне бы́ло интере́сно (infinitiv yo'q, dativ kechinma) mumkin emas.

3.5. Oborotni ergash gapga aylantirish (register tanlash)

Ravishdosh oboroti — yozma, rasmiy, kitobiy uslubning belgisi. Og'zaki nutqda esa ko'pincha ergash gap tabiiyroq. B2 darajada siz ikkala tomonga ham erkin o'tishingiz kerak.

Oborot ma'nosi Ergash gap bog'lovchisi Namuna
payt (bir vaqtda / oldin) когда́ / по́сле того́ как Прочита́в докла́д, он вы́ступил. По́сле того́ как он прочита́л докла́д, он вы́ступил.
sabab так как / поско́льку Не по́няв вопро́с, она́ переспроси́ла. Так как она́ не по́няла вопро́с, она́ переспроси́ла.
shart е́сли Зна́я пра́вила, вы не ошибётесь. Е́сли вы зна́ете пра́вила, вы не ошибётесь.
yon berish хотя́ / несмотря́ на то что Уста́в за день, он всё же продолжа́л рабо́ту. Хотя́ он уста́л за день, он продолжа́л рабо́ту.

Aylantirish sharti — yana "BIR EGA". Oborotni ergash gapga aylantirganda egani oshkor qilasiz, shuning uchun aylantirish har doim mumkin. Ammo teskari yo'nalishda — ergash gapdan oborotga o'tishda — egalar bir xil bo'lsagina mumkin:

  • Когда́ я зако́нчил рабо́ту, я пошёл домо́й. Зако́нчив рабо́ту, я пошёл домо́й. (egalar bir xil — я).
  • Когда́ я вошёл, телефо́н зазвони́л. oborotga aylantirib bo'lmaydi (я ≠ телефо́н). Когда́ bilan qoldiring.

4. Ko'proq misollar

Oborot gap boshida (eng ko'p tarqalgan, kitobiy):

Ruscha O'zbekcha
Тща́тельно изучи́в докуме́нты, юри́ст соста́вил догово́р. Hujjatlarni sinchkovlik bilan o'rganib, yurist shartnoma tuzdi.
Не жела́я никого́ обиде́ть, она́ смягчи́ла отве́т. Hech kimni xafa qilishni istamay, u javobini yumshatdi.
Прие́хав в столи́цу, он сра́зу нашёл рабо́ту. Poytaxtga kelib, u darrov ish topdi.
Взве́сив все за и про́тив, дире́ктор согласи́лся. Barcha "yoq"lar va "qarshi"larni tarozida tortib, direktor rozi bo'ldi.

Oborot gap o'rtasida (ikki vergul):

Ruscha O'zbekcha
Учёный, вы́ступая на конфере́нции, привёл но́вые да́нные. Olim, konferensiyada so'zlab, yangi ma'lumotlar keltirdi.
Компа́ния, стремя́сь к ро́сту, откры́ла но́вые филиа́лы. Kompaniya, o'sishga intilib, yangi filiallar ochdi.
Сотру́дники, обсуди́в прое́кт, пришли́ к о́бщему мне́нию. Xodimlar, loyihani muhokama qilib, umumiy fikrga kelishdi.

Oborot gap oxirida:

Ruscha O'zbekcha
Он молча́ смотре́л в окно́, о чём-то глубоко́ заду́мавшись. U nimadir haqida chuqur o'yga tolib, jimgina derazaga qarardi.
Она́ вы́шла из ко́мнаты, ти́хо закры́в за собо́й дверь. U eshikni ortidan sekin yopib, xonadan chiqdi.

Bir necha oborot bitta gapda:

Ruscha O'zbekcha
Войдя́ в аудито́рию и поздоро́вавшись со студе́нтами, преподава́тель на́чал ле́кцию. Auditoriyaga kirib va talabalar bilan salomlashib, o'qituvchi ma'ruzani boshladi.
Просмотре́в по́чту, отве́тив на пи́сьма и соста́вив план, она́ приступи́ла к рабо́те. Pochtani ko'rib, xatlarga javob berib va reja tuzib, u ishga kirishdi.

5. Talaffuz bo'limi

  • дееприча́стный /di-i-pri-CHAS-nyy/ — urg'u "ча"da; "тн" birikmasida т talaffuz qilinmaydi "dieeprichásnyy".
  • оборо́т /a-ba-ROT/ — urg'u oxirda; birinchi ikki "о" "a": "abarót".
  • подъезжа́я /pad-yiz-ZHA-ya/ — urg'u "жа"da; "зж" uzun yumshoq "жж": "padyizzháya".
  • прочита́в /pra-chi-TAF/ — urg'u "та"da; oxirgi "в" "f": "prachitáf".
  • изучи́в /i-zu-CHIF/ — urg'u "чи"da; oxiri "f": "izuchíf".
  • взве́сив /VZVYE-sif/ — urg'u boshda; boshda uch undosh "взв": "vzvyésif".
  • вы́слушав /VY-slu-shaf/ — urg'u boshda (prefiks вы- doim urg'uli): "výslushaf".
  • заду́мавшись /za-DU-maf-shis/ — urg'u "ду"da; -вшись "fshis": "zadúmafshis".
  • стремя́сь /stri-MYAS/ — urg'u oxirda; yumshoq "s": "strimyás".

Muhim urg'u qoidasi. -в / -вши(сь) qo'shimchalarida urg'u o'zak joyida qoladi (o'tgan zamondagidek): изучи́л изучи́в, заду́мался заду́мавшись. Prefiks вы- esa doim urg'uni o'ziga tortadi: вы́слушав, вы́учив, вы́йдя.

Topshiriq: ovoz chiqarib, butun oborotni bitta ohang bilan, oxirida ozgina pauza qilib ayting: Тща́тельно изучи́в докуме́нты — (pauza) — юри́ст соста́вил догово́р. Vergul — bu nutqdagi pauza; uni "eshiting".


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
дееприча́стный оборо́т де-е-при-ча́ст-ный о-бо-ро́т ravishdosh oboroti Дееприча́стный оборо́т выделя́ется запяты́ми.
подъезжа́я подъ-ез-жа́-я yaqinlashib (kelib) Подъезжа́я к до́му, я уви́дел свет.
изучи́в и-зу-чи́в o'rganib bo'lib Изучи́в вопро́с, он отве́тил.
взве́сив взве́-сив tarozida tortib, mulohaza qilib Взве́сив всё, она́ реши́ла.
вы́слушав вы́-слу-шав (oxirigacha) tinglab Вы́слушав меня́, он кивну́л.
соста́вив со-ста́-вив tuzib Соста́вив план, мы на́чали.
заду́мавшись за-ду́-мав-шись o'yga tolib Он замолча́л, заду́мавшись.
стремя́сь стре-мя́сь intilib Стремя́сь к це́ли, он рабо́тал.
не жела́я не же-ла́-я istamay Не жела́я спо́рить, я замолча́л.
поско́льку по-ско́ль-ку modomiki, chunki (rasmiy sabab) Поско́льку вопро́с ва́жен, обсу́дим его́.
несмотря́ на то что не-смот-ря́ на то что …ga qaramay (yon berish) Несмотря́ на то что уста́л, он рабо́тал.
слете́ть сле-те́ть uchib tushmoq Шля́па слете́ла с головы́.
смягчи́ть смяг-чи́ть yumshatmoq Она́ смягчи́ла отве́т.
приступи́ть (к) при-сту-пи́ть kirishmoq (ishga) Он приступи́л к рабо́те.
замы́сел за́-мы-сел niyat, g'oya (ijodiy) За́мысел худо́жника глубо́к.

Yodlash maslahati. So'zni yolg'iz emas, oborot ichida yodlang: изучи́в emas, balki изучи́в докуме́нты; взве́сив emas, balki взве́сив все за и про́тив. Ravishdosh tabiatan "yolg'iz yashamaydi" — u doim to'ldiruvchisi bilan yuradi.


7. Dialog

Rasmiy ish muhitidagi suhbat — ravishdosh oborotlari kitobiy nutqda qanday tabiiy jaranglashini eshiting.

text
— Вы подгото́вили отчёт?                         — Hisobotni tayyorladingizmi?
— Да. Тща́тельно изучи́в все да́нные,             — Ha. Barcha ma'lumotlarni sinchkovlik bilan
   я соста́вил подро́бный отчёт.                     o'rganib, batafsil hisobot tuzdim.
— Отли́чно. А выводы?                             — Ajoyib. Xulosalar-chi?
— Взве́сив все "за" и "про́тив", я реши́л         — Barcha "yoq"lar va "qarshi"larni tarozida
   рекомендова́ть но́вый подхо́д.                    tortib, yangi yondashuvni tavsiya qildim.
— Понима́ю. Но, внедри́в его́, мы риску́ем?        — Tushunaman. Lekin uni joriy qilib, xavf ostidamizmi?
— Не торопя́сь с вы́водами, дава́йте               — Xulosaga shoshilmay, keling avval
   снача́ла обсу́дим дета́ли.                        tafsilotlarni muhokama qilaylik.
— Согла́сен. Кста́ти, вчера́, подъезжа́я           — Roziman. Aytgancha, kecha ofisga
   к о́фису, я встре́тил на́шего партнёра.           yaqinlashib kelayotib, hamkorimizni uchratdim.
— И что он сказа́л?                               — Va u nima dedi?
— Вы́слушав мои́ иде́и, он предложи́л встре́титься. — G'oyalarimni tinglab, uchrashishni taklif qildi.

E'tibor bering. подъезжа́я к о́фису, я встре́тил — bu yerda ega bir xil (я yaqinlashardim, я uchratdim), shuning uchun to'g'ri. Uni Chexovning xato jumlasi bilan solishtiring: «подъезжа́я…, у меня́ слете́ла шля́па» — u yerda ega har xil edi. Bir so'z (у меня́ я) butun grammatikani hal qiladi.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • "Bir ega" buzilishi (klassik xato): Подъезжа́я к ста́нции, у меня́ слете́ла шля́па. Подъезжа́я к ста́нции, я потеря́л шля́пу. yoki Когда́ я подъезжа́л к ста́нции, у меня́ слете́ла шля́па. Sabab: ravishdosh (подъезжа́я) va bosh kesim egasi bir xil bo'lishi shart. у меня́ слете́ла шля́па da ega — шля́па, ya'ni "shlyapa yaqinlashgan" bo'lib qoladi. Egani moslashtiring yoki ergash gapga o'ting.

  • Shaxssiz (dativ) gapda ravishdosh: Чита́я кни́гу, мне бы́ло интере́сно. Чита́я кни́гу, я испы́тывал интере́с. yoki Когда́ я чита́л кни́гу, мне бы́ло интере́сно. Sabab: мне — dativ, bosh kelishikdagi ega yo'q. Infinitiv bo'lmagan shaxssiz gapda ravishdosh ishlatilmaydi.

  • Passiv bosh gap bilan har xil ega: Око́нчив университе́т, меня́ пригласи́ли на рабо́ту. Око́нчив университе́т, я устро́ился на рабо́ту. yoki Когда́ я око́нчил университе́т, меня́ пригласи́ли на рабо́ту. Sabab: меня́ пригласи́ли da tugatgan — "men", chaqirgan — "ular"; egalar har xil.

  • O'rtadagi oborotda bitta vergul: Дире́ктор внима́тельно вы́слушав сотру́дника, при́нял реше́ние. Дире́ктор, внима́тельно вы́слушав сотру́дника, при́нял реше́ние. Sabab: gap o'rtasidagi oborot ikki tomondan ajratiladi — oldidan ham vergul kerak.

  • Vergulni butunlay tushirish: Прочита́в письмо́ он замолча́л. Прочита́в письмо́, он замолча́л. Sabab: ravishdosh oboroti gapning har qanday joyida DOIM vergul oladi.

Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)

1. Верну́вшись домо́й, мне ста́ло гру́стно.
2. Гуля́я по па́рку, начался́ дождь.
3. Студе́нты обсуди́в докла́д зада́ли вопро́сы.
4. Око́нчив шко́лу, роди́тели отпра́вили его́ в столи́цу.
5. Откры́в дверь холо́дный ве́тер ворва́лся в ко́мнату.

(Javoblar 11-bo'limda.)


9. Mashqlar

Mashq 1. Vergul(lar)ni to'g'ri joyga qo'ying:

1. Написа́в отчёт она́ отпра́вила его́ нача́льнику.
2. Дире́ктор изучи́в докуме́нты подписа́л догово́р.
3. Он смотре́л в окно́ о чём-то заду́мавшись.
4. Войдя́ в зал и поздоро́вавшись он сел на своё ме́сто.

Mashq 2. "Bir ega" qoidasi: quyidagi gaplarning qaysilari to'g'ri, qaysilari xato? Xatolarni belgilang.

1. Подъезжа́я к го́роду, мы уви́дели горы́.
2. Подъезжа́я к го́роду, пе́ред на́ми появи́лись горы́.
3. Прочита́в статью́, у меня́ возни́кли вопро́сы.
4. Прочита́в статью́, я записа́л вопро́сы.

Mashq 3. Har bir xato gapni ikki xil yo'l bilan to'g'rilang: (a) egani moslashtirib (ravishdoshni saqlab); (b) ergash gapga aylantirib.

1. Возвраща́ясь домо́й, начался́ си́льный дождь.
2. Слу́шая му́зыку, мне ста́ло споко́йно.
3. Сдав экза́мены, нас отпусти́ли на кани́кулы.

Mashq 4. Ergash gapni ravishdosh oborotiga aylantiring (agar "bir ega" qoidasi ruxsat bersa). Agar mumkin bo'lmasa, "МОЖНО НЕТ" deb yozing.

1. По́сле того́ как он зако́нчил докла́д, он отве́тил на вопро́сы.
2. Когда́ я вошёл в дом, зазвони́л телефо́н.
3. Так как она́ не зна́ла а́дрес, она́ позвони́ла подру́ге.
4. Когда́ дежу́рный откры́л дверь, посети́тели вошли́ в зал.

Mashq 5. Shaxssiz gap: ravishdosh mumkinmi? Sababini ayting.

1. Реша́я э́ту зада́чу, ну́жно быть внима́тельным.
2. Чита́я его́ пи́сьма, мне бы́ло гру́стно.
3. Гля́дя на ка́рту, легко́ найти́ доро́гу.
4. Слу́шая ле́кцию, мне хоте́лось спать.

Mashq 6. Qavsdagi fe'ldan ravishdosh oboroti yasab, gapni to'ldiring (egaga e'tibor bering):

1. ___ (взве́сить все за и про́тив), дире́ктор при́нял реше́ние.
2. ___ (не жела́ть никого́ обиде́ть), она́ смягчи́ла отве́т.
3. ___ (изучи́ть все докуме́нты), юри́ст соста́вил догово́р.
4. Он вы́шел из ко́мнаты, ___ (ти́хо закры́ть за собо́й дверь).

Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (ravishdosh oboroti ishlating):

1. Barcha ma'lumotlarni o'rganib, u batafsil hisobot tuzdi.
2. Auditoriyaga kirib va talabalar bilan salomlashib, o'qituvchi ma'ruzani boshladi.
3. Xulosaga shoshilmay, keling avval tafsilotlarni muhokama qilaylik.
4. Direktor, xodimni diqqat bilan tinglab, qaror qabul qildi.

Mashq 8. Kichik rasmiy matn tuzing (kamida 6 gap): ish kuningizni yoki bir loyihani tasvirlang. Kamida to'rt ta ravishdosh oboroti ishlating, ularning kamida bittasi gap o'rtasida (ikki vergul bilan) tursin. Har bir oborotda "bir ega" qoidasini o'zingiz tekshiring.


10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Xato ovi (asosiy mashq). Wisar AIdan "bir ega" qoidasi buzilgan 8 ta gap tuzishni so'rang (Chexov uslubidagi kulgili xatolar bilan). Har birini siz aniqlang, nega xato ekanini tushuntiring va ikki xil yo'l bilan to'g'rilang. AI tekshirib, izohlab bersin.
  2. Register o'yini. AIga 5 ta og'zaki ohangdagi gap yozing (когда́ / так как / по́сле того́ как bilan). Ularni rasmiy, kitobiy ravishdosh oborotiga aylantiring. AI qaysilarini aylantirib bo'lmasligini (egalar har xil bo'lgani uchun) aytsin.
  3. Vergul mashqi. AIdan vergulsiz 10 ta gap bersin (oborot gapning turli joylarida — boshi, o'rtasi, oxiri). Siz vergullarni qo'ying, ayniqsa o'rtadagi ikki vergulga e'tibor bering. AI xatolaringizni ko'rsatsin.
  4. Shaxssiz gap. AIdan shaxssiz gaplar bersin (ba'zilarida infinitiv bor: ну́жно ду́мать; ba'zilarida dativ kechinma: мне гру́стно). Siz ajrating — qaysida ravishdosh mumkin, qaysida yo'q.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. Верну́вшись домо́й, я загрусти́л. yoki Когда́ я верну́лся домо́й, мне ста́ло гру́стно. (dativ мне — bosh ega yo'q.)
  2. Гуля́я по па́рку, я попа́л под дождь. yoki Когда́ я гуля́л по па́рку, начался́ дождь. (egalar har xil: я ≠ дождь.)
  3. Студе́нты, обсуди́в докла́д, зада́ли вопро́сы. (o'rtadagi oborot — ikki vergul.)
  4. Око́нчив шко́лу, он уе́хал в столи́цу. yoki Когда́ он око́нчил шко́лу, роди́тели отпра́вили его́ в столи́цу. (tugatgan — u, jo'natgan — ota-ona.)
  5. Откры́в дверь, я впусти́л холо́дный ве́тер. yoki Когда́ я откры́л дверь, холо́дный ве́тер ворва́лся в ко́мнату. (ochgan — я, yorib kirgan — shamol; hamda vergul tushib qolgan.)

Mashq 1: 1. Написа́в отчёт**,** она́… 2. Дире́ктор**,** изучи́в докуме́нты**,** подписа́л… (o'rtada ikki vergul). 3. …в окно́**,** о чём-то заду́мавшись. 4. Войдя́ в зал и поздоро́вавшись**,** он сел… (и dan oldin vergul YO'Q — uyushiq oborot; oborotdan keyin bitta vergul).

Mashq 2: 1. (yaqinlashgan — "мы", ko'rgan — "мы"; ega bir xil). 2. (yaqinlashgan — "мы" nazarda tutiladi, lekin bosh gap egasi — горы́; "tog'lar yaqinlashgan" chiqadi). 3. (o'qigan — я, savollar paydo bo'lgan — вопро́сы; egalar har xil). 4. (o'qidim — я, yozdim — я).

Mashq 3:

  1. (a) Возвраща́ясь домо́й, я попа́л под си́льный дождь. (b) Когда́ я возвраща́лся домо́й, начался́ си́льный дождь.
  2. (a) Слу́шая му́зыку, я успоко́ился. (b) Когда́ я слу́шал му́зыку, мне ста́ло споко́йно.
  3. (a) Сдав экза́мены, мы уе́хали на кани́кулы. (b) Когда́ мы сда́ли экза́мены, нас отпусти́ли на кани́кулы.

Mashq 4: 1. Зако́нчив докла́д, он отве́тил на вопро́сы. (egalar bir xil — он). 2. МОЖНО НЕТ (вошёл — я, зазвони́л — телефо́н; egalar har xil). 3. Не зна́я а́дреса, она́ позвони́ла подру́ге. (ega bir xil — она́). 4. МОЖНО НЕТ (откры́л — дежу́рный, вошли́ — посети́тели; egalar har xil).

Mashq 5: 1. mumkin (infinitiv быть внима́тельным bor — umumshaxs). 2. mumkin emas (dativ мне бы́ло гру́стно, infinitiv yo'q). 3. mumkin (infinitiv найти́ bor). 4. mumkin emas (dativ мне хоте́лось, infinitiv "спать" bor-u, lekin bosh mazmun — dativ kechinma "мне хоте́лось"; to'g'risi: Слу́шая ле́кцию, я хоте́л спать).

Mashq 6: 1. Взве́сив все за и про́тив, дире́ктор… 2. Не жела́я никого́ обиде́ть, она́… 3. Изучи́в все докуме́нты, юри́ст… 4. …из ко́мнаты, ти́хо закры́в за собо́й дверь.

Mashq 7: 1. Изучи́в все да́нные, он соста́вил подро́бный отчёт. 2. Войдя́ в аудито́рию и поздоро́вавшись со студе́нтами, преподава́тель на́чал ле́кцию. 3. Не торопя́сь с вы́водами, дава́йте снача́ла обсу́дим дета́ли. 4. Дире́ктор, внима́тельно вы́слушав сотру́дника, при́нял реше́ние.

Mashq 8: namuna — Придя́ на рабо́ту, я снача́ла просмотре́л по́чту. Изучи́в все пи́сьма, я соста́вил план на день. Колле́ги, обсуди́в но́вый прое́кт, предложи́ли не́сколько иде́й. Взве́сив все за и про́тив, мы вы́брали лу́чший вариа́нт. Зако́нчив совеща́ние, я приступи́л к отчёту. Верну́вшись домо́й, я почу́вствовал прия́тную уста́лость.


12. Xulosa va keyingi dars

  • Ravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) = ravishdosh + unga bog'liq so'zlar. Gapda yaxlit "ikkinchi kesim" vazifasini bajaradi.
  • VERGUL — DOIM. Oborot gapning boshida, o'rtasida yoki oxirida bo'lsin — har doim vergul bilan ajratiladi. O'rtada turganda — ikki vergul. Bu — sifatdosh oborotidan (6-dars) asosiy farq: ravishdoshda "vergulsiz" holat yo'q.
  • "BIR EGA" qoidasi (B2 ning yuragi). Ravishdosh harakati va bosh kesim harakatini bitta ega bajarishi SHART. Buzilsa — klassik xato: «Подъезжа́я к ста́нции, у меня́ слете́ла шля́па». Ikki tuzatish yo'li: (1) egani moslashtirish, (2) ergash gapga aylantirish.
  • Shaxssiz gap. Ravishdosh faqat infinitivli shaxssiz gapda mumkin (Чита́я, ну́жно ду́мать). Dativ kechinmali gapda (мне бы́ло интере́сно) — mumkin emas.
  • Register. Oborot — yozma, kitobiy uslub; когда́ / так как / по́сле того́ как ergash gaplari — og'zaki, tabiiy uslub. Ikkala tomonga erkin o'ting.

Keyingi dars — B2 — 8-dars: Sifatdosh va ravishdoshni rasmiy matnda ishlatish. 6-darsda sifatdosh oboroti (причастный оборот: прочи́танная кни́га), bu darsda ravishdosh oboroti (прочита́в кни́гу) bilan ishladingiz. Endi ikkalasini birlashtirib, haqiqiy rasmiy matn (ilmiy maqola, ish hujjati, yangilik) ichida ishlatishni o'rganamiz: qachon который sifatdosh, qachon когда́/так как ravishdosh; bitta murakkab gapda ikkala oborotni ravon joylashtirish; "quruq kanselyarizm"dan qochib, aniq va kitobiy yozish. Sifatdosh predmetni, ravishdosh harakatni ixcham qiladi — shu ikki qurolni birga ishlatib, matnni professional darajaga olib chiqamiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 7-dars: Ravishdosh oboroti (дееприча́стный оборо́т) — to'liq, vergul qoidasi va "bir ega" xatosi — Wisar