WisarWisar
Rus tili kursi/B2 Yuqori Orta25 daqiqa

B2 — 34-dars: Frazeologizmlar — chuqur (mavzuli guruhlar: his-tuyg'u, xarakter, mehnat, vaqt, pul, munosabat)

B2 — YUQORI-O'RTA · 34-dars


1. Dars nomi va maqsad

B1 ning 26-darsida siz frazeologizm nima ekanini bilib oldingiz: bu bir necha so'zdan tuzilgan, so'zma-so'z tarjima qilinmaydigan, o'zgarmas (turg'un) birikma. O'shanda siz eng birinchi 12 ta iborani (бить баклу́ши, води́ть за́ нос, брать себя́ в ру́ки, как ры́ба в воде́ va boshqalar) o'rgangansiz. B2 ning 5-darsida esa harakat fe'llarining frazeologik ishlatilishini (речь идёт о, прийти́ к вы́воду) ko'rib chiqdingiz.

Endi shu poydevorni keng va chuqur yoyamiz. Bu darsda frazeologizmlarni tasodifiy ro'yxat sifatida emas, balki mavzuli guruhlar bo'yicha o'rganamiz — chunki miya ma'noli guruhlarni bir-biriga bog'lab osonroq eslab qoladi. Oltita guruh bor: his-tuyg'u, xarakter va baho, mehnat va harakat, vaqt, pul, odamlar orasidagi munosabat. Har bir guruhda 6–8 tadan ibora — jami taxminan 40 ta yangi frazeologizm.

Frazeologizmlar — bu til boyligining eng yorqin qatlami. Ular nutqingizni jonli, obrazli va tabiiy qiladi. Rus tilida "u juda qo'rqib ketdi" deyish mumkin, lekin native odam ko'pincha у него́ душа́ в пя́тки ушла́ (yuragi orqasiga tortdi) deydi. Ma'no bir xil, lekin ikkinchisi — haqiqiy, jonli rus tili. B2 o'quvchi aynan shu qatlamni egallashi kerak.

Dars maqsadi: oltita mavzuli guruhda ~40 iborani ma'nosi, uslubiy bo'yog'i va o'zbekcha ekvivalenti bilan o'rganish; ularni to'g'ri kontekstda (asosan og'zaki, norasmiy nutqda) ishlatishga o'rgatish; o'zbek iboralari bilan solishtirib, o'xshash va farqli obrazlarni ajratish. Dars oxirida siz his-tuyg'u, xarakter va munosabatlarni faqat oddiy so'z bilan emas, balki obrazli ibora bilan ifodalay olasiz.


2. Avvalgi darslardan takror (frazeologizm — B1)

Yangi qatlamga o'tishdan oldin B1 da o'rgangan frazeologizm mexanizmini tez esga olamiz, chunki bugungi 40 ibora aynan shu qoidalarga bo'ysunadi:

  • Frazeologizm — yaxlit birlik. Бить баклу́ши ni "yog'ochlarni urmoq" deb tarjima qilib bo'lmaydi; ma'nosi — bekorchilik qilmoq. Iborani butun holda, so'zma-so'z emas, ma'nosi bilan yodlang.
  • Struktura o'zgarmas ("muzlagan"). Iboradagi so'zni boshqasiga almashtirib, sonini yoki tartibini o'zgartirib bo'lmaydi: как ры́ба в воде́ — bu yerda ры́ба ni ко́шка ga almashtirsangiz, ibora buziladi.
  • Kelishik ibora ichida "muzlab" qoladi. Води́ть за́ нос (вин.), не в свое́й таре́лке (предл.) — iborani predlog va kelishik "paketi" bilan eslang.
  • Uslubiy bo'yoq — asosan og'zaki va norasmiy. Frazeologizmlar do'stlar orasida, oilada, jonli suhbatda ishlatiladi; rasmiy hujjat va ilmiy matnda deyarli qo'llanmaydi. Bu — bugungi darsning ham asosiy qoidasi.
  • O'zbekcha ekvivalent bilan juftlash — eng yaxshi yodlash usuli. Iborani so'zma-so'z tarjimasi bilan emas, haqiqiy ma'nosi + o'zbek iborasi bilan bog'lang.

Muhim bog'lanish: o'zbek tili ham frazeologizmlarga juda boy — yuragi orqasiga tortdi, qo'li gul, oradan qil o'tmaydi, cho'ntagi shishgan, it-mushuk. Demak, obrazli fikrlash sizga tanish. B2 da yangi narsa — rus obrazini, uning strukturasini va urg'usini o'zlashtirish, hamda qaysi o'zbek iborasi unga mos kelishini topish.

Tez mashq — ovoz chiqarib ayting: бить баклу́ши · брать себя́ в ру́ки · как ры́ба в воде́ · води́ть за́ нос · кот напла́кал.


3. Asosiy tushuntirish

Endi oltita mavzuli guruhni ketma-ket ko'rib chiqamiz. Har bir iborada uchta narsaga e'tibor bering: (1) so'zma-so'z tarjimasi (obrazni ko'rish uchun), (2) haqiqiy ma'nosi, (3) o'zbekcha ekvivalenti.

3.1. HIS-TUYG'U iboralari (эмо́ции)

Bu guruh qo'rquv, uyat, quvonch, xavotir kabi ichki his-tuyg'ularni obrazli ifodalaydi.

text
душа́ в пя́тки ушла́    — jon tovonga tushdi  qattiq qo'rqib ketdi   (yuragi orqasiga tortdi)
сгора́ть от стыда́     — uyatdan yonmoq  juda uyalmoq                (uyatdan yer yorilsa kirib ketmoq)
на седьмо́м не́бе      — yettinchi osmonda  baxtdan mast, o'ta xursand (o'zida emas, quvonchdan)
ко́шки скребу́т на душе́ — qalbini mushuklar tirnaydi  yuragi g'ash, xavotirda (yuragi siqiladi)
мура́шки по ко́же      — teri bo'ylab chumolilar  et junjikmoq, junjikmoq (eti junjikdi)
ком в го́рле          — tomoqda tugun  (hayajondan) tomog'i bo'g'ilmoq (tomog'iga bir narsa tiqildi)
се́рдце кро́вью облива́ется — yurak qonga botadi  yuragi ezildi, achindi (yuragi qon bo'ldi)

Misollar:

text
Когда́ он услы́шал шум, у него́ душа́ в пя́тки ушла́. — Shovqinni eshitganda uning yuragi orqasiga tortdi.
Я чуть не сгоре́л от стыда́ за свою́ оши́бку.        — Xatoyim uchun uyatdan deyarli yonib ketdim.
По́сле побе́ды она́ была́ на седьмо́м не́бе.          — G'alabadan so'ng u yettinchi osmonda edi.
Уже́ по́здно, а сы́на нет — у меня́ ко́шки скребу́т на душе́. — Kech bo'ldi, o'g'lim yo'q — yuragim g'ash.
От э́той пе́сни у меня́ мура́шки по ко́же.           — Bu qo'shiqdan etim junjikadi.

DIQQAT: душа́ в пя́тки ушла́ — o'tgan zamon shakli, subyekt jo'nalishda: у меня́ / у него́ душа́ в пя́тки ушла́. Мура́шки по ко́же — ko'pincha у меня́ мура́шки по ко́же (бегу́т) shaklida keladi.

3.2. XARAKTER va BAHO iboralari (хара́ктер, оце́нка челове́ка)

Bu guruh odamning fe'l-atvori, aql-zakovati yoki jamiyatdagi o'rniga baho beradi.

text
звёзд с не́ба не хвата́ет   — osmondan yulduz uzmaydi  o'rtacha, ayancha qobiliyatli (uncha zo'r emas)
себе́ на уме́               — o'z aqlida  ayyor, pinhoniy hisobli odam (ичи qora emas-u, ustomon)
душа́ нараспа́шку          — ochiq qalb  samimiy, ko'ngli ochiq odam (ko'ngli ochiq, sadoqatli)
бе́лая воро́на             — oq qarg'a  boshqalardan keskin ajralib turadigan odam (podadan ajragan)
стре́ляный воробе́й        — o'q yegan chumchuq  tajribali, pishgan odam (ko'p ко'рган, k範pishgan)
семи́ пя́дей во лбу        — peshonasi yetti qarich  o'ta aqlli, dono odam (aqli daryo)
рука́ми и нога́ми          — qo'l-oyoq bilan  jon-dildan, to'la-to'kis (rozi)  (ikki qo'llab)

Misollar:

text
Он споко́йный, звёзд с не́ба не хвата́ет, но рабо́тает че́стно. — U tinch, uncha zo'r emas, lekin halol ishlaydi.
Не доверя́й ему́ сра́зу — он себе́ на уме́.        — Unga darrov ishonmang — u ustomon odam.
На́ша ба́бушка — душа́ нараспа́шку, всех лю́бит.   — Buvimiz ko'ngli ochiq, hammani sevadi.
В на́шем кла́ссе он был бе́лой воро́ной.           — Sinfimizda u boshqalardan ajralib turardi.
Э́того ста́рого ма́стера не обма́нешь — он стре́ляный воробе́й. — Bu keksa ustani aldab bo'lmaydi — u pishgan.
Реши́ть таку́ю зада́чу мо́жет то́лько челове́к семи́ пя́дей во лбу. — Bunday masalani faqat o'ta aqlli odam yechadi.

DIQQAT — uslubiy bo'yoq: звёзд с не́ба не хвата́ет — yumshoq salbiy baho (kamsitmaydi, lekin "o'rtacha" deydi). Себе́ на уме́ — ehtiyotkorlik/ayyorlik, ko'proq salbiy. Душа́ нараспа́шку — iliq, ijobiy. Iborani ishlatishdan oldin uning bahosini (ijobiy/salbiy) his qiling.

3.3. MEHNAT va HARAKAT iboralari (труд, де́ятельность)

Bu guruh odamning qanday ishlashini — tirishqoqmi yoki dangasami — obrazli baholaydi.

text
рабо́тать спустя́ рукава́  — yenglarni tushirib ishlamoq  beparvo, yengil-yelpi ishlamoq (qo'l uchida)
засучи́в рукава́           — yenglarni shimarib  jon-jahd bilan, tirishib (yeng shimarib)
бить баклу́ши             — yog'ochlarni urmoq  bekorchilik qilmoq (qo'l qovushtirib o'tirmoq)
гори́т в рука́х            — qo'lida yonadi  ish qo'lidan chaqqon kelmoq (qo'li gul, ishi o'ng)
па́лец о па́лец не уда́рить — barmoqni barmoqqa urmaslik  sira qimirlamaslik, hech ish qilmaslik (qo'lini sovuq suvga urmaslik)
рабо́тать не поклада́я рук  — qo'l qo'ymay ishlamoq  tinimsiz ishlamoq (tinim bilmay)
взя́ться за ум            — aqlga yopishmoq  aqlini tanimoq, jiddiy tutinmoq (aqli kirmoq)

Misollar:

text
Е́сли рабо́тать спустя́ рукава́, хоро́шего результа́та не жди. — Yengil-yelpi ishlasangiz, yaxshi natija kutmang.
Они́ засучи́в рукава́ взяли́сь за ремо́нт.          — Ular yeng shimarib ta'mirga kirishdi.
Хва́тит бить баклу́ши, помоги́ мне!                — Bekorchilik qilishni bas qiling, menga yordam bering!
У неё вся рабо́та гори́т в рука́х.                  — Uning barcha ishi qo'lida yonadi (juda chaqqon).
Он це́лый день па́лец о па́лец не уда́рил.          — U kun bo'yi sira qimirlamadi (hech ish qilmadi).
Роди́тели рабо́тали не поклада́я рук ра́ди дете́й.  — Ota-onalar bolalar uchun tinimsiz ishladi.

DIQQAT — juftlik: спустя́ рукава́ (beparvo) va засучи́в рукава́ (tirishib) — bir-biriga teskari ma'noli juftlik, ikkalasi ham "yeng" obraziga asoslangan. Ularni birga yodlang: yeng tushgan dangasa, yeng shimarilgan tirishqoq.

3.4. VAQT iboralari (вре́мя)

Bu guruh tezlik, kechikish, sifatsizlik va "hech qachon" kabi vaqt tushunchalarini ifodalaydi.

text
в мгнове́ние о́ка       — ko'z ochib yumguncha  bir zumda, juda tez (ko'z ochib yumguncha)
тяну́ть вре́мя         — vaqtni cho'zmoq  ataylab paysalga solmoq (vaqtni cho'zmoq)
час пик               — cho'qqi soati  gavjum, tirband soat (tig'iz soat)
на ско́рую ру́ку       — shoshib qo'l bilan  shoshib, tez-tez, sifatsiz qilmoq (chala-chulpa)
когда́ рак на горе́ свистне́т — qisqichbaqa tog'da hushtak chalganda  hech qachon (tuyaning dumi yerga tekkanda)
без пяти́ мину́т       — besh daqiqasi kam  deyarli, tayin bo'ldi hisob (bir qadam qolgan)
вре́мя от вре́мени     — vaqti-vaqti bilan  goho, ba'zan (vaqti-vaqti bilan)

Misollar:

text
Он собра́лся в мгнове́ние о́ка и вы́бежал. — U bir zumda yig'ishtirib chiqib ketdi.
Не тяни́ вре́мя, отвеча́й пря́мо!          — Vaqtni cho'zma, to'g'ridan-to'g'ri javob ber!
В час пик в метро́ о́чень мно́го люде́й.   — Tirband soatda metroda juda ko'p odam bo'ladi.
У́жин пришло́сь пригото́вить на ско́рую ру́ку. — Kechki ovqatni shoshib tayyorlashga to'g'ri keldi.
Он вернёт долг, когда́ рак на горе́ свистне́т. — U qarzni hech qachon qaytarmaydi.
Он без пяти́ мину́т инжене́р.               — U deyarli muhandis (tayin bo'lgan).

DIQQAT: когда́ рак на горе́ свистне́т — kinoyali, "hech qachon" ma'nosida; o'zbekcha "tuyaning dumi yerga tekkanda" ga aynan mos keladi. Без пяти́ мину́т — kimningdir tez orada biror maqomga ega bo'lishini bildiradi: без пяти́ мину́т врач (deyarli shifokor).

3.5. PUL iboralari (де́ньги)

Bu guruh boylik, sarf-xarajat, qimmat-arzonlik va isrofni obrazli ifodalaydi.

text
де́нег ку́ры не клюю́т   — pulni tovuqlar cho'qimaydi  puli mo'l-ko'l, juda boy (cho'ntagi to'la)
вы́лететь в трубу́       — mo'ridan uchib ketmoq  xonavayron bo'lmoq, sinmoq (bankrot bo'lmoq)
за копе́йки            — bir tiyinga  juda arzon, arzonga (suv tekin)
влете́ть в копе́ечку    — bir tiyinga uchmoq  juda qimmatga tushmoq (qimmatga tushmoq)
броса́ть де́ньги на ве́тер — pulni shamolga sochmoq  pulni bekorga isrof qilmoq (pulni ko'kka sovurmoq)
де́ньги на бо́чку       — pulni bochkaga  puli hoziroq, naqd to'la (qo'lma-qo'l to'lash)
кот напла́кал          — mushuk yig'lagancha  juda oz (tepsa tebranmas)

Misollar:

text
У э́того бизнесме́на де́нег ку́ры не клюю́т.       — Bu ishbilarmonning puli mo'l-ko'l.
По́сле неуда́чной сде́лки фи́рма вы́летела в трубу́. — Muvaffaqiyatsiz bitimdan so'ng firma sindi.
Я купи́л э́ту ку́ртку за копе́йки на распрода́же.  — Bu kurtkani chegirmada arzonga oldim.
Ремо́нт маши́ны влете́л мне в копе́ечку.          — Mashina ta'miri menga juda qimmatga tushdi.
Переста́нь броса́ть де́ньги на ве́тер, копи́ на бу́дущее. — Pulni bekorga isrof qilmang, kelajakka jamg'aring.
На счету́ оста́лось де́нег — кот напла́кал.        — Hisobda pul qolgani — juda oz.

DIQQAT — antonim juftlik: де́нег ку́ры не клюю́т (juda boy) вы́лететь в трубу́ (xonavayron). За копе́йки (arzon) влете́ть в копе́ечку (qimmat). Bu juftliklarni birga yodlash osonroq.

3.6. MUNOSABAT iboralari (отноше́ния ме́жду людьми́)

Bu guruh odamlar orasidagi yaqinlik, do'stlik yoki nizoni ifodalaydi.

text
водо́й не разольёшь     — suv bilan ajratib bo'lmaydi  ajralmas do'st (jon-jigar)
как ко́шка с соба́кой    — mushuk bilan itdek  doim janjallashib, chiqishmay (it-mushuk bo'lib)
на коро́ткой ноге́      — kalta oyoqda  yaqin, samimiy munosabatda (och-yaqin)
перемыва́ть ко́сточки   — suyaklarni yuvmoq  orqavorotdan g'iybat qilmoq (g'iybat qilmoq, ortidan gapirmoq)
находи́ть о́бщий язы́к   — umumiy til topmoq  til topishmoq, kelishmoq (til topishmoq)
па́лки в колёса         — g'ildirakka tayoq  ishga g'ov bo'lmoq, xalaqit bermoq (oyog'iga chalishmoq)
держа́ть ка́мень за па́зухой — bag'irda tosh saqlamoq  ichida kek saqlamoq (ichida gina saqlamoq)

Misollar:

text
Э́ти два дру́га — водо́й не разольёшь.            — Bu ikki do'st — jon-jigar, ajralmas.
Бра́тья живу́т как ко́шка с соба́кой.              — Aka-uka it-mushuk bo'lib yashaydi.
Он с дире́ктором на коро́ткой ноге́.              — U direktor bilan yaqin munosabatda.
Не люблю́, когда́ на рабо́те перемыва́ют ко́сточки. — Ishda g'iybat qilinishini yoqtirmayman.
Мы бы́стро нашли́ о́бщий язы́к с но́выми колле́гами. — Yangi hamkasblar bilan tez til topishdik.
Он всё вре́мя вставля́ет мне па́лки в колёса.      — U doim ishimga xalaqit beradi.

DIQQAT: перемыва́ть ко́сточки кому́ (jo'nalish) — kimningdir orqasidan gapirmoq. На коро́ткой ноге́ с кем (bilan) — kim bilan yaqinligini bildiradi. Вставля́ть па́лки в колёса кому́ — kimga xalaqit berayotganini jo'nalishda ko'rsating.

3.7. O'zbek va rus iboralari — o'xshash va farqli

Iboralarni yodlashning eng samarali usuli — ularni o'zbekcha bilan solishtirish. Uch guruhga bo'linadi:

a) Obraz deyarli bir xil:

text
как ко́шка с соба́кой   = it-mushuk bo'lib      (hayvon obrazi mos)
находи́ть о́бщий язы́к   = til topishmoq          (til obrazi bir xil)
когда́ рак на горе́ свистне́т = tuyaning dumi yerga tekkanda ("hech qachon" — obraz turlicha-yu, mantiq bir xil)

b) Ma'no bir xil, obraz boshqa:

text
душа́ в пя́тки ушла́     = yuragi orqasiga tortdi (rus: tovon; o'zbek: yurak orqasi)
де́нег ку́ры не клюю́т   = cho'ntagi to'la         (rus: tovuq; o'zbek: cho'ntak)
гори́т в рука́х          = qo'li gul               (rus: yonish; o'zbek: gul)

в) O'zbekchada obraz umuman boshqacha:

text
бить баклу́ши           o'zbekcha "yog'och" obrazi yo'q — "bekorchilik qilmoq"
перемыва́ть ко́сточки    o'zbekcha "suyak yuvish" yo'q — "g'iybat qilmoq"
на седьмо́м не́бе         o'zbekcha "yettinchi osmon" tabiiy emas — "o'zida emas, xursand"

Metodik maslahat: iborani yodlaganda uni o'zbekcha ekvivalenti bilan juftlab yodlang, so'zma-so'z tarjimasini emas. Душа́ в пя́тки ушла́ miyangizda darrov "qattiq qo'rqib ketdi / yuragi orqasiga tortdi" ma'nosi chiqishi kerak, "jon tovonga tushdi" tasviri emas.


4. Misollar (jonli gaplar)

His-tuyg'u:

text
От стра́ха у меня́ душа́ в пя́тки ушла́.          — Qo'rquvdan yuragim orqasiga tortdi.
Она́ на седьмо́м не́бе от сча́стья по́сле сва́дьбы. — U to'ydan keyin baxtdan yettinchi osmonda.
У меня́ ко́шки скребу́т на душе́ пе́ред экза́меном. — Imtihon oldidan yuragim g'ash.

Xarakter va baho:

text
Он о́чень у́мный, пря́мо семи́ пя́дей во лбу.     — U juda aqlli, chinakam dono.
Будь осторо́жен: он себе́ на уме́.               — Ehtiyot bo'ling: u ustomon odam.
Ста́рого журнали́ста не проведёшь — стре́ляный воробе́й. — Keksa jurnalistni aldab bo'lmaydi — pishgan.

Mehnat va harakat:

text
Она́ засучи́в рукава́ приняла́сь за де́ло.         — U yeng shimarib ishga kirishdi.
Хва́тит бить баклу́ши — за рабо́ту!               — Bekorchilikni bas — ishga!
У ма́стера рабо́та про́сто гори́т в рука́х.        — Ustaning ishi shundoqqina qo'lida yonadi.

Vaqt:

text
Всё измени́лось в мгнове́ние о́ка.               — Hammasi bir zumda o'zgardi.
Не тяни́ вре́мя, реша́й сейча́с!                  — Vaqtni cho'zma, hozir hal qil!
За́втрак я сде́лал на ско́рую ру́ку.              — Nonushtani shoshib tayyorladim.

Pul:

text
У них де́нег ку́ры не клюю́т, а всё жа́луются.     — Ularning puli mo'l-ko'l, baribir shikoyat qiladi.
Не броса́й де́ньги на ве́тер — ду́май о бу́дущем.  — Pulni bekorga isrof qilma — kelajakni o'yla.
Э́тот телефо́н влете́л мне в копе́ечку.           — Bu telefon menga qimmatga tushdi.

Munosabat:

text
Мы с ним на коро́ткой ноге́ уже́ мно́го лет.       — U bilan ko'p yildan beri yaqinmiz.
Сосе́ди живу́т как ко́шка с соба́кой.              — Qo'shnilar it-mushuk bo'lib yashaydi.
Переста́ньте перемыва́ть ко́сточки колле́гам!      — Hamkasblarni g'iybat qilishni bas qiling!

5. Talaffuz bo'limi

  • душа́ в пя́тки ушла́ /du-SHA f PYAT-ki ush-LA/ — в jarangsizlashib "f"; ушла́ urg'u oxirda; iborani yaxlit ayting.
  • на седьмо́м не́бе /na sid-MOM NYE-bye/ — седьмо́м urg'u oxirda; "д" yumshoq: "sidmóm".
  • мура́шки по ко́же /mu-RASH-ki pa KO-zhe/ — по urg'usiz "pa"; ко́же urg'u boshda.
  • звёзд с не́ба не хвата́ет /zvyost s NYE-ba nye hva-TA-yet/ — "ё" urg'uli "yo"; хвата́ет urg'u "та" da.
  • себе́ на уме́ /si-BYE na u-MYE/ — ikkala so'zda ham urg'u oxirgi bo'g'inda: "sibyé", "umyé".
  • спустя́ рукава́ /spu-STYA ru-ka-VA/ va засучи́в рукава́ /za-su-CHIF ru-ka-VA/ — рукава́ urg'u oxirda; засучи́в oxiri jarangsiz "f".
  • в мгнове́ние о́ка /v mgna-VYE-ni-ye O-ka/ — мгнове́ние qiyin: "mg" birga, urg'u "ве" da; sekin mashq qiling.
  • когда́ рак на горе́ свистне́т /kag-DA rak na ga-RYE svist-NYET/ — горе́ urg'u oxirda; свистне́т urg'u "не" da.
  • де́нег ку́ры не клюю́т /DYE-nyeg KU-ri nye klyu-YUT/ — клюю́т urg'u oxirda: "klyuyút".
  • водо́й не разольёшь /va-DOY nye ra-za-LYOSH/ — разольёшь "ё" urg'uli, oxiri jarangsiz "sh".

Muhim qoida: frazeologizmni yaxlit, bir nafasda, jonli ohangda talaffuz qiling — so'z-so'z sanamang. Ko'p iborada urg'u oxirgi bo'g'inda tushadi (ушла́, рукава́, себе́ на уме́, горе́). "Ё" harfi doim urg'uli va "yo" bo'lib o'qiladi (седьмо́м emas — bu "е", lekin разольёшь, влёт da "ё").

Topshiriq: har guruhdan bittadan iborani 3 martadan ovoz chiqarib ayting: душа́ в пя́тки ушла́ · семи́ пя́дей во лбу · засучи́в рукава́ · в мгнове́ние о́ка · де́нег ку́ры не клюю́т · водо́й не разольёшь.


6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)

His-tuyg'u:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
душа́ в пя́тки ушла́ ду-ша́ в пя́т-ки уш-ла́ qattiq qo'rqib ketmoq У меня́ душа́ в пя́тки ушла́.
сгора́ть от стыда́ сго-ра́ть от сты-да́ uyatdan yonmoq Я сгора́л от стыда́.
на седьмо́м не́бе на седь-мо́м не́-бе baxtdan o'zida emas Она́ на седьмо́м не́бе.
ко́шки скребу́т на душе́ ко́ш-ки скре-бу́т на ду-ше́ yuragi g'ash У меня́ ко́шки скребу́т на душе́.
мура́шки по ко́же му-ра́ш-ки по ко́-же eti junjikmoq От пе́сни мура́шки по ко́же.
ком в го́рле ком в го́р-ле tomog'i bo'g'ilmoq У неё ком в го́рле.
се́рдце кро́вью облива́ется се́рд-це кро́-вью об-ли-ва́-ет-ся yuragi ezilmoq Се́рдце кро́вью облива́ется.

Xarakter va baho:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
звёзд с не́ба не хвата́ет звёзд с не́-ба не хва-та́-ет o'rtacha qobiliyatli Он звёзд с не́ба не хвата́ет.
себе́ на уме́ се-бе́ на у-ме́ ayyor, ustomon Он себе́ на уме́.
душа́ нараспа́шку ду-ша́ на-рас-па́ш-ку ko'ngli ochiq Она́ душа́ нараспа́шку.
бе́лая воро́на бе́-ла-я во-ро́-на podadan ajragan Он был бе́лой воро́ной.
стре́ляный воробе́й стре́-ля-ный во-ро-бе́й pishgan, tajribali Он стре́ляный воробе́й.
семи́ пя́дей во лбу се-ми́ пя́-дей во лбу o'ta aqlli, dono Он семи́ пя́дей во лбу.

Mehnat va harakat:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
рабо́тать спустя́ рукава́ ра-бо́-тать спу-стя́ ру-ка-ва́ beparvo ishlamoq Он рабо́тает спустя́ рукава́.
засучи́в рукава́ за-су-чи́в ру-ка-ва́ yeng shimarib Взяли́сь засучи́в рукава́.
бить баклу́ши бить ба-клу́-ши bekorchilik qilmoq Хва́тит бить баклу́ши!
гори́т в рука́х го-ри́т в ру-ка́х ishi qo'lida yonadi Рабо́та гори́т в рука́х.
па́лец о па́лец не уда́рить па́-лец о па́-лец не у-да́-рить sira qimirlamaslik Он па́лец о па́лец не уда́рил.
рабо́тать не поклада́я рук ра-бо́-тать не по-кла-да́-я рук tinimsiz ishlamoq Он рабо́тает не поклада́я рук.
взя́ться за ум взя́ть-ся за ум aqlini tanimoq Пора́ взя́ться за ум.

Vaqt:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
в мгнове́ние о́ка в мгно-ве́-ни-е о́-ка bir zumda Всё сде́лал в мгнове́ние о́ка.
тяну́ть вре́мя тя-ну́ть вре́-мя vaqtni cho'zmoq Не тяни́ вре́мя.
час пик час пик tirband soat В час пик мно́го люде́й.
на ско́рую ру́ку на ско́-ру-ю ру́-ку shoshib, chala-chulpa Сде́лал на ско́рую ру́ку.
когда́ рак на горе́ свистне́т ког-да́ рак на го-ре́ свист-не́т hech qachon Он придёт, когда́ рак свистне́т.
без пяти́ мину́т без пя-ти́ ми-ну́т deyarli, tayin Он без пяти́ мину́т врач.

Pul:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
де́нег ку́ры не клюю́т де́-нег ку́-ры не клю-ю́т puli mo'l-ko'l У них де́нег ку́ры не клюю́т.
вы́лететь в трубу́ вы́-ле-теть в тру-бу́ xonavayron bo'lmoq Фи́рма вы́летела в трубу́.
за копе́йки за ко-пе́й-ки juda arzon Купи́л за копе́йки.
влете́ть в копе́ечку вле-те́ть в ко-пе́-еч-ку qimmatga tushmoq Э́то влете́ло в копе́ечку.
броса́ть де́ньги на ве́тер бро-са́ть де́нь-ги на ве́-тер pulni isrof qilmoq Не броса́й де́ньги на ве́тер.
кот напла́кал кот на-пла́-кал juda oz Де́нег — кот напла́кал.

Munosabat:

Ruscha Urg'u O'zbekcha Misol
водо́й не разольёшь во-до́й не раз-о-льёшь ajralmas do'st Они́ водо́й не разольёшь.
как ко́шка с соба́кой как ко́ш-ка с со-ба́-кой it-mushuk bo'lib Живу́т как ко́шка с соба́кой.
на коро́ткой ноге́ на ко-ро́т-кой но-ге́ yaqin munosabatda Он с ним на коро́ткой ноге́.
перемыва́ть ко́сточки пе-ре-мы-ва́ть ко́с-точ-ки g'iybat qilmoq Не перемыва́й ко́сточки.
находи́ть о́бщий язы́к на-хо-ди́ть о́б-щий я-зы́к til topishmoq Мы нашли́ о́бщий язы́к.
вставля́ть па́лки в колёса встав-ля́ть па́л-ки в ко-лё-са ishga xalaqit bermoq Он вставля́ет па́лки в колёса.

Yodlash qoidasi: har iborani (1) mavzuli guruhi (his-tuyg'u? mehnat? pul?), (2) haqiqiy ma'nosi, (3) o'zbekcha ekvivalenti va (4) bitta jonli misol bilan yodlang. Guruhlab yodlash — 40 iborani eslab qolishning eng oson yo'li.


7. Dialog

text
— Приве́т, Ди́ма! Как дела́ на но́вой рабо́те?    — Salom, Dima! Yangi ishda ishlar qalay?
— Че́стно? Снача́ла у меня́ душа́ в пя́тки          — Rostini aytsammi? Avvaliga qo'rquvdan
   ушла́ — все таки́е о́пытные, стре́ляные          yuragim orqasiga tortdi — hammasi shunday
   воробьи́, а я но́вичо́к.                          tajribali, pishgan, men esa yangi.
— Ну и как, нашёл о́бщий язы́к с колле́гами?       — Xo'sh, hamkasblar bilan til topishdingmi?
— Да! С одни́м мы уже́ на коро́ткой ноге́ —        — Ha! Biri bilan endi yaqinmiz — jon-jigar,
   водо́й не разольёшь. Но есть оди́н тип,          ajralmas. Lekin bir tur odam bor,
   кото́рый то́лько и де́лает, что па́лки в         faqat g'ildirakka tayoq tiqadi (xalaqit
   колёса вставля́ет.                               beradi).
— Понима́ю. Тако́й, наве́рное, себе́ на уме́?       — Tushunaman. U, ehtimol, ustomondir?
— И́менно. За глаза́ всем ко́сточки перемыва́ет.    — Aynan. Orqavorotdan hammani g'iybat qiladi.
   Но я реши́л не па́дать ду́хом и рабо́тать        Lekin men tushkunlikka tushmay, yeng
   засучи́в рукава́.                                shimarib ishlashga qaror qildim.
— Пра́вильно! Ты у нас па́рень семи́ пя́дей        — To'g'ri! Sen bizda o'ta aqlli yigitsan —
   во лбу — у тебя́ всё бу́дет горе́ть в рука́х.    ishing qo'lingda yonadi.
— Спаси́бо! Кста́ти, за э́ту рабо́ту неплохо́      — Rahmat! Aytgancha, bu ish uchun yaxshi
   пла́тят — не за копе́йки, как ра́ньше.           to'lashadi — avvalgidek arzonga emas.
— Отли́чно! Гла́вное — не броса́й де́ньги на       — Zo'r! Eng muhimi — pulni bekorga isrof
   ве́тер, копи́!                                    qilma, jamg'ar!

E'tibor bering: bu dialogda 11 ta ibora bor — душа́ в пя́тки ушла́, стре́ляный воробе́й, находи́ть о́бщий язы́к, на коро́ткой ноге́, водо́й не разольёшь, вставля́ть па́лки в колёса, себе́ на уме́, перемыва́ть ко́сточки, засучи́в рукава́, семи́ пя́дей во лбу, горе́ть в рука́х, за копе́йки, броса́ть де́ньги на ве́тер. Aynan shu zichlik jonli, do'stona suhbatga xos. Rasmiy suhbatda iboralar bunchalik ko'p bo'lmaydi.


8. O'zbekcha-ruscha tipik xatolar

  • Iborani so'zma-so'z tarjima qilib buzish: се́рдце ушло́ в но́ги ("yurak oyoqqa ketdi" deb). душа́ в пя́тки ушла́ — ibora o'zgarmas, so'zni almashtirib bo'lmaydi. Sabab: frazeologizm "muzlagan", yaxlit yodlanadi.

  • засучи́в va спустя́ ni chalkashtirish: рабо́тать засучи́в рукава́ ni "beparvo ishlamoq" deb tushunish. засучи́в рукава́ = tirishib, jon-jahd bilan; спустя́ рукава́ = beparvo. Sabab: ular teskari ma'noli, aralashtirmang.

  • Iborani rasmiy/yozma matnda ishlatish: rasmiy hisobotda фи́рма вы́летела в трубу́ yozish. Rasmiy matnda фи́рма обанкро́тилась (bankrot bo'ldi). Sabab: frazeologizmlar uslubiy jihatdan norasmiy, og'zaki nutq uchun.

  • перемыва́ть ко́сточки ni to'g'ri ma'noda ("suyak yuvmoq") tushunish. перемыва́ть ко́сточки кому́ = orqavorotdan g'iybat qilmoq. Sabab: bu ibora, jismoniy harakat bilan aloqasi yo'q.

  • Kelishikni buzish: на коро́ткой ноге́ к дире́ктору. на коро́ткой ноге́ с дире́ктором (с + твор.). Sabab: yaqinlik "kim bilan" — с кем (birga kelishigi).

  • когда́ рак на горе́ свистне́т ni jiddiy vaqt sifatida tushunish. Bu ibora = hech qachon (kinoya bilan). Sabab: o'zbekcha "tuyaning dumi yerga tekkanda" ga mos — mumkin bo'lmagan vaqt.

  • звёзд с не́ба не хвата́ет ni haqorat deb qabul qilish. Bu yumshoq baho — "o'rtacha, uncha zo'r emas", haqorat emas. Sabab: ibora kamsitmaydi, balki o'rtachalikni bildiradi.

Mini-mashq (xatoni to'g'rilang yoki ma'nosini toping):

text
1) У меня́ душа́ в пя́тки ___ .              (iborani to'ldiring)
2) Он рабо́тает засучи́в ___ .              (iborani to'ldiring; ma'nosi?)
3) Он придёт, когда́ рак на горе́ ___ .      (ma'nosi qachon?)
4) Мы с ним на коро́ткой ноге́ ___ дире́ктором. (qaysi predlog?)

9. Mashqlar

Mashq 1. Har bir iborani to'g'ri ma'nosi bilan juftlang:

1) душа́ в пя́тки ушла́       а) bekorchilik qilmoq
2) семи́ пя́дей во лбу        б) qattiq qo'rqib ketmoq
3) бить баклу́ши            в) juda oz
4) кот напла́кал            г) o'ta aqlli, dono
5) водо́й не разольёшь       д) ajralmas do'st

Mashq 2. Iborani to'g'ri mavzuli guruhga joylashtiring (his-tuyg'u / xarakter / mehnat / vaqt / pul / munosabat):

1) на седьмо́м не́бе
2) вы́лететь в трубу́
3) как ко́шка с соба́кой
4) в мгнове́ние о́ка
5) себе́ на уме́
6) гори́т в рука́х

Mashq 3. Iborani to'ldiring:

1) От стра́ха у меня́ душа́ в пя́тки ___ .
2) Взяли́сь за ремо́нт ___ рукава́ (tirishib).
3) У э́того богача́ де́нег ку́ры не ___ .
4) Не тяни́ ___ , отвеча́й!
5) Они́ друзья́ — водо́й не ___ .

Mashq 4. Antonim (teskari) iborani toping:

1) засучи́в рукава́        ?
2) де́нег ку́ры не клюю́т   ?
3) за копе́йки            ?

Mashq 5. Iborani mos o'zbekcha ekvivalenti bilan bering:

1) когда́ рак на горе́ свистне́т
2) перемыва́ть ко́сточки
3) находи́ть о́бщий язы́к
4) на ско́рую ру́ку

Mashq 6. Ruschaga tarjima qiling (iboralardan foydalaning):

1) G'alabadan keyin u yettinchi osmonda edi.
2) Bekorchilik qilishni bas qiling, yeng shimarib ishlang!
3) Bu ta'mir menga qimmatga tushdi.
4) Aka-uka it-mushuk bo'lib yashaydi.
5) Bu masalani faqat o'ta aqlli odam yechadi.

Mashq 7. Har bir gapdagi iboraning uslubi mos keladimi? "Ha" yoki "yo'q" deng va nega:

1) (rasmiy hisobotda) На́ша компа́ния вы́летела в трубу́.
2) (do'st bilan suhbatda) У меня́ ко́шки скребу́т на душе́.
3) (ilmiy maqolada) Учёные бьют баклу́ши.
4) (oilada) Он рабо́тает не поклада́я рук.

Mashq 8. O'zingiz haqingizda gap tuzing (iboradan foydalaning):

Qachon o'zingizni "как ры́ба в воде́" yoki "бе́лая воро́на" his qilasiz?
Qaysi ishni siz "засучи́в рукава́" bajarasiz?
Kim bilan siz "на коро́ткой ноге́"?

10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)

  1. Guruhlash o'yini: Wisar AIga bugungi 10 ta iborani tartibsiz bering va har birini to'g'ri mavzuli guruhga (his-tuyg'u / xarakter / mehnat / vaqt / pul / munosabat) joylashtiring; AI xatolaringizni tuzatsin.
  2. Kontekst mashqi: AIdan bitta ibora ishlatilgan qisqa hikoya (3–4 gap) tuzishni so'rang, so'ng siz iboraning ma'nosini kontekstdan topib ayting.
  3. Uslub tekshiruvi: AIga 5 ta gap bering — ba'zisi rasmiy matn, ba'zisi og'zaki. Har bir gapda frazeologizm ishlatish mumkinmi yoki yo'qmi, AI bilan aniqlang.
  4. Antonim juftliklar: AIdan засучи́в рукава́ спустя́ рукава́, де́нег ку́ры не клюю́т вы́лететь в трубу́ kabi teskari juftliklarni topishni so'rang va yana 3 ta shunday juftlik toping.
  5. Dialog qurish: AI bilan do'stona suhbat quring va kamida 6 ta iborani (turli guruhdan) ishlating. AI uslub va urg'u xatolaringizni to'g'rilasin.
  6. Solishtirish: AIga "qaysi rus iborasi o'zbekcha bilan bir xil obrazga ega, qaysi biri butunlay boshqacha?" deb so'rang va 5 ta misol bilan javob oling.

11. Javoblar kaliti

Mini-mashq (8-bo'lim):

  1. ...душа́ в пя́тки ушла́. 2. ...засучи́в рукава́ (ma'nosi: tirishib, jon-jahd bilan). 3. ...когда́ рак на горе́ свистне́т (ma'nosi: hech qachon). 4. ...на коро́ткой ноге́ с дире́ктором (с + твор.).

Mashq 1: 1-б; 2-г; 3-а; 4-в; 5-д. Mashq 2: 1) his-tuyg'u; 2) pul; 3) munosabat; 4) vaqt; 5) xarakter; 6) mehnat. Mashq 3: 1) ушла́; 2) засучи́в; 3) клюю́т; 4) вре́мя; 5) разольёшь. Mashq 4: 1) засучи́в рукава́ спустя́ рукава́ (tirishib beparvo); 2) де́нег ку́ры не клюю́т вы́лететь в трубу́ (juda boy xonavayron); 3) за копе́йки влете́ть в копе́ечку (arzon qimmat). Mashq 5: 1) hech qachon (tuyaning dumi yerga tekkanda); 2) orqavorotdan g'iybat qilmoq; 3) til topishmoq, kelishmoq; 4) shoshib, chala-chulpa qilmoq. Mashq 6: 1) По́сле побе́ды она́ была́ на седьмо́м не́бе. 2) Хва́тит бить баклу́ши, рабо́тайте засучи́в рукава́! 3) Э́тот ремо́нт влете́л мне в копе́ечку. 4) Бра́тья живу́т как ко́шка с соба́кой. 5) Э́ту зада́чу мо́жет реши́ть то́лько челове́к семи́ пя́дей во лбу. Mashq 7: 1) Yo'q — rasmiy hisobotda ibora o'rinsiz, обанкро́тилась deng. 2) Ha — og'zaki, do'stona suhbatda tabiiy. 3) Yo'q — ilmiy matnda frazeologizm ishlatilmaydi, безде́йствуют deng. 4) Ha — oilaviy suhbatda tabiiy. Mashq 8: namunaviy javoblar — На рабо́те я как ры́ба в воде́, но на бо́льших пра́здниках чу́вствую себя́ бе́лой воро́ной. Ва́жные дела́ я де́лаю засучи́в рукава́. Со свои́м лу́чшим дру́гом я на коро́ткой ноге́.


12. Xulosa va keyingi dars

  • His-tuyg'u: душа́ в пя́тки ушла́ (qattiq qo'rqmoq), на седьмо́м не́бе (baxtdan o'zida emas), ко́шки скребу́т на душе́ (yuragi g'ash), мура́шки по ко́же (eti junjikadi).
  • Xarakter va baho: звёзд с не́ба не хвата́ет (o'rtacha), себе́ на уме́ (ustomon), душа́ нараспа́шку (ko'ngli ochiq), стре́ляный воробе́й (pishgan), семи́ пя́дей во лбу (o'ta aqlli).
  • Mehnat va harakat: спустя́ рукава́ (beparvo) засучи́в рукава́ (tirishib), бить баклу́ши (bekorchilik), гори́т в рука́х (ishi chaqqon), па́лец о па́лец не уда́рить (qimirlamaslik).
  • Vaqt: в мгнове́ние о́ка (bir zumda), тяну́ть вре́мя (cho'zmoq), час пик (tirband soat), на ско́рую ру́ку (chala-chulpa), когда́ рак на горе́ свистне́т (hech qachon).
  • Pul: де́нег ку́ры не клюю́т (juda boy) вы́лететь в трубу́ (xonavayron), за копе́йки (arzon) влете́ть в копе́ечку (qimmat), броса́ть де́ньги на ве́тер (isrof).
  • Munosabat: водо́й не разольёшь (jon-jigar), как ко́шка с соба́кой (it-mushuk), на коро́ткой ноге́ (yaqin), перемыва́ть ко́сточки (g'iybat), находи́ть о́бщий язы́к (til topishmoq).
  • Oltin qoida: iborani guruhi + ma'nosi + o'zbekcha ekvivalenti bilan yaxlit yodlang; struktura o'zgarmas; uslubi norasmiy — rasmiy va ilmiy matnda ishlatmang.

Keyingi dars — B2 — 35-dars: Maqol va matallar (пословицы и поговорки) — xalq donishmandligi. Frazeologizmlar bir necha so'zli obrazli birikma bo'lsa, maqollar (посло́вицы) — to'liq, tugallangan fikrli, tarbiyaviy ma'noli xalq gaplaridir: Без труда́ не вы́тащишь и ры́бку из пруда́ (mehnatsiz rohat yo'q), Семь раз отме́рь — оди́н раз отре́жь (yetti o'lchab bir kes). Bugungi obrazli tafakkur ko'nikmasi — aynan shu xalq donishmandligini tushunish uchun ko'prik bo'ladi. B2 darajaning yakuniy darsida siz rus va o'zbek maqollarini solishtirib, xalq hikmatining ikki tildagi ohangini his qilasiz.

Izohlar (0)

Izoh yozish uchun kiring.

  • Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!
B2 — 34-dars: Frazeologizmlar — chuqur (mavzuli guruhlar: his-tuyg'u, xarakter, mehnat, vaqt, pul, munosabat) — Wisar