B2 — 33-dars: Publitsistik uslub (публицисти́ческий стиль) — matbuot, notiqlik, ta'sir va baho tili
B2 — YUQORI-O'RTA · 33-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan darsda (32) siz ilmiy uslub (нау́чный стиль) ni ochdingiz — u yerda muallif "ko'rinmas" edi, hissiyot yo'q, faqat mantiq va isbot gapirardi: сле́довательно, бы́ло устано́влено, таки́м о́бразом. Bugun biz teskari qutbga — publitsistik uslub (публицисти́ческий стиль) ga o'tamiz. Bu — matbuot, teleko'rsatuv, internet-nashr, siyosiy nutq, blog va reklama tili. Bu yerda muallif aynan aksincha ish tutadi: u o'zini oldinga chiqaradi, o'quvchiga ta'sir qiladi, hissiyot uyg'otadi va harakatga chaqiradi.
Nega bu muhim? Chunki bu — kundalik axborot muhitining tili. Agar siz rus tilida yangilik o'qisangiz, gazeta-jurnal ochsangiz, siyosiy sharh eshitsangiz, YouTube-blog yoki reklama ko'rsangiz — hammasi aynan shu uslubda. B2 darajada OAV matnini erkin tushunish — asosiy ko'nikma, va uning kaliti — publitsistik uslub. Ilmiy uslub isbotlaydi, rasmiy uslub qayd qiladi, publitsistik uslub esa ishontiradi va harakatga chorlaydi.
Publitsistik uslubning eng muhim siri — uning IKKI vazifasi bir vaqtda ishlaydi:
ПУБЛИЦИСТИЧЕСКИЙ СТИЛЬ — икки вазифа бир вақтда:
1. ИНФОРМАТИВНАЯ (xabar berish) — fakt, voqea, ma'lumot yetkazish
2. ВОЗДЕЙСТВУЮЩАЯ (ta'sir qilish) — o'quvchini ishontirish, hissiyot, chaqiriq
XABAR + TA'SIR = "haqiqatni ayt, lekin o'quvchini befarq qoldirma"Ilmiy uslub faqat xabar (informatsiya) beradi, badiiy uslub faqat ta'sir (estetik) qiladi. Publitsistik uslub esa ikkovini birlashtiradi: u sizga fakt aytadi, lekin shu bilan birga sizni hayajonlantiradi, fikringizni o'zgartirishga intiladi. Mana shu ikkilik — uning butun tabiati.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- publitsistik uslubning ikki vazifasini (xabar + ta'sir) tanib, matnda ikkovini ham ko'rish;
- baholovchi leksika (оце́ночная ле́ксика) ni — ijobiy (достиже́ние, прогре́сс) va salbiy (кри́зис, коррупция, беспреде́л) baho beruvchi so'zlarni — ishlatish;
- ijtimoiy-siyosiy leksika (демокра́тия, рефо́рма, оппози́ция, санкции, электора́т) ni tanish;
- ta'sir vositalarini qo'llash: ritorik savol (Кто винова́т? Что де́лать?), murojaat, takror, chaqiriq;
- publitsistik klishe/standart (как изве́стно, нельзя́ не отме́тить, по да́нным, не секре́т, что...) ni erkin ishlatish;
- metafora va obrazli iborani (полити́ческая аре́на, экономи́ческий кли́мат, волна́ проте́стов) tushunish;
- gazeta sarlavhasi (заголо́вок) tilini — ta'sirchan, qisqa, o'ynoqi sarlavhani — o'qish;
- publitsistik janrlarni (заме́тка, статья́, репорта́ж, интервью́, о́черк) farqlash.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarni urg'usi bilan beramiz — публицисти́ческий, рефо́рма, кри́зис, о́бщество. Publitsistik leksikada ijtimoiy-siyosiy uzun so'zlar ko'p (демокра́тия, коррупция, электора́т), ularni urg'usi bilan alohida yodlang.
2. Avvalgi darajadan takror (funksional uslublar)
Chuqur qismga o'tishdan oldin uslublar tizimini tiklaymiz. 29-darsda siz rus tilining beshta funksional uslubini ko'rdingiz:
разгово́рный — so'zlashuv (kundalik, erkin) Приве́т! Как дела́?
официа́льно-делово́й — rasmiy-ish (hujjat, qonun) Настоя́щим уведомля́ем…
нау́чный — ilmiy (fan, darslik) Сле́дует отме́тить, что…
публицисти́ческий — publitsistik (OAV, nutq) ◀── BUGUN Неуже́ли мы мо́жем молча́ть?
худо́жественный — badiiy (adabiyot, obraz) Ти́хо шепта́ли берёзы…Asosiy printsip bir edi: uslub — vaziyat va maqsadga qarab tanlanadi. Publitsistik uslub — bu OAV va ijtimoiy nutq maqsadiga xizmat qiladi: ishontirish. Endi bitta fikrni — "narxlar oshdi" — uch uslubda solishtiring:
Ilmiy: Наблюда́ется повыше́ние у́ровня цен на 15 %.
(Narxlar darajasining 15 %ga ko'tarilishi kuzatilmoqda.)
Rasmiy: По да́нным Госкомста́та, инде́кс цен вы́рос на 15 %.
(Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotiga ko'ra, narx indeksi 15 %ga o'sdi.)
Publitsistik: Це́ны сно́ва ползу́т вверх — и кошелёк ка́ждого из нас пусте́ет!
(Narxlar yana yuqoriga sudralmoqda — va har birimizning hamyonimiz bo'shab bormoqda!)Farqni ko'ryapsizmi? Publitsistik variantda metafora (ползу́т вверх — sudralmoqda), murojaat (ка́ждого из нас — har birimiz), hissiyot (пусте́ет! — bo'shab bormoqda, undov bilan) bor. Fakt bir xil, lekin publitsistik uslub sizni befarq qoldirmaydi — u sizni ishga soladi.
Muhim bog'lanish: publitsistik uslub — "ko'prik" uslub. U ilmiy uslubdan aniqlik va faktni (raqamlar, atamalar), so'zlashuv uslubidan jonlilik va emotsiyani (undov, murojaat) oladi. Shuning uchun uni "aralash" uslub deyishadi: ilmiy asoslilik + so'zlashuv ta'sirchanligi. Lekin farq bor — ilmiy betaraf, publitsistik esa baholovchi: u faqat "nima bo'ldi" demaydi, "bu yaxshimi yomonmi" degan bahoni ham beradi.
O'zbek tilida ham publitsistik uslub bor — gazeta va TV tili. Solishtiring:
o'zbekcha: "Bu — chinakam jasorat namunasi!" = Э́то — настоя́щий приме́р му́жества!
o'zbekcha: "Axir biz jim tura olamizmi?" = Неуже́ли мы мо́жем молча́ть?
o'zbekcha: "Ma'lumki, iqtisod og'ir davrni boshdan kechirmoqda." = Как изве́стно, эконо́мика пережива́ет тру́дные времена́.Tez mashq: Неуже́ли мы мо́жем оста́ться в стороне́? iborasi qaysi uslubga tegishli va nega u ilmiy emas? (Javob: publitsistik uslub; bu — ritorik savol (murojaat + hissiyot), u o'quvchiga ta'sir qiladi va harakatga chorlaydi. Ilmiy uslubda savol va hissiyot ishlatilmaydi — u faqat isbotlaydi.)
3. Asosiy tushuntirish
Publitsistik uslubning yettita asosiy xususiyatini ketma-ket ochamiz: (1) baholovchi leksika, (2) ijtimoiy-siyosiy leksika, (3) ta'sir vositalari, (4) klishe/standart, (5) metafora/obraz, (6) frazeologizm, (7) chaqiruv/da'vat. Oxirida janrlar va sarlavha tilini ko'ramiz.
3.1. BAHOLOVCHI LEKSIKA — baho beruvchi so'zlar (оце́ночная ле́ксика)
Bu — publitsistik uslubning eng muhim belgisi. Ilmiy uslub betaraf ("narx oshdi" — tamom), publitsistik esa baho beradi: bu yaxshimi yoki yomonmi? Baholovchi so'z o'quvchiga muallifning munosabatini yetkazadi va uni shu bahoga ishontiradi.
A) IJOBIY baho (положи́тельная оце́нка) — maqtov, umid, yutuq ohangi:
достиже́ние — yutuq, muvaffaqiyat
прогре́сс — taraqqiyot
проры́в — yorib o'tish, katta muvaffaqiyat
подъём — yuksalish, ko'tarilish
процвета́ние — gullab-yashnash
возрожде́ние — qayta tiklanish
сплочённость — jipslik, birlik
му́жество — mardlik, jasoratB) SALBIY baho (отрица́тельная оце́нка) — qoralash, tashvish, g'azab ohangi:
кри́зис — inqiroz
корру́пция — korrupsiya
беспреде́л — qonunsizlik, o'zboshimchalik (kuchli salbiy)
упа́док — tanazzul, tushkunlik
разгу́л — avj olish (salbiy: разгу́л престу́пности — jinoyatchilik avj olishi)
произво́л — zo'ravonlik, adolatsizlik
хао́с — tartibsizlik
катастро́фа — halokat, falokatSolishtiring — bitta voqea, ikki xil baho bilan aytilishi mumkin (bu — publitsistikaning "quroli"):
Betaraf fakt: Прави́тельство измени́ло зако́н.
Ijobiy baho: Прави́тельство осуществи́ло ва́жную рефо́рму. (реформа = ijobiy)
Salbiy baho: Прави́тельство продавило спо́рный зако́н. (продавило = salbiy)Muhim qoida: publitsistik matnda baho so'zi orqali muallif fikringizni "boshqaradi". Реформа (ijobiy) va "передел" (qayta bo'lish, salbiy) — bir voqeani ataydi, lekin turli munosabat uyg'otadi. OAV o'qiganda baholovchi so'zni tanib, muallif sizni qaysi tomonga yo'naltirayotganini ilg'ash — tanqidiy o'qishning kalitidir.
3.2. IJTIMOIY-SIYOSIY LEKSIKA (обще́ственно-полити́ческая ле́ксика)
Publitsistika asosan jamiyat, siyosat, iqtisod haqida yozadi — shuning uchun unda ijtimoiy-siyosiy so'zlar to'lib toshadi. Bu so'zlarni tanib olish — OAV o'qishning asosidir:
о́бщество — jamiyat
демокра́тия — demokratiya
рефо́рма — islohot
оппози́ция — muxolifat
электора́т — saylovchilar, elektorat
санкции — sanksiyalar
пра́вящая па́ртия — hokim partiya
избира́тель — saylovchi
свобо́да сло́ва — so'z erkinligi
пра́ва челове́ка — inson huquqlari
гражда́нское о́бщество — fuqarolik jamiyati
митинг — miting, namoyish
депута́т — deputat
законопрое́кт — qonun loyihasi
инфля́ция — inflatsiyaE'tibor bering: bu leksikaning ko'pchiligi — xalqaro so'zlar (интернационали́змы): демокра́тия, рефо́рма, оппози́ция, санкции, инфля́ция. Ular o'zbekchaga ham xuddi shunday kirgan (demokratiya, islohot/reforma, oppozitsiya, sanksiya, inflyatsiya), shuning uchun ularni tanish oson. Lekin urg'usini rus tilida to'g'ri qo'ying: демокра́тия (urg'u -ра́- da), инфля́ция (urg'u -ля́- da).
3.3. TA'SIR VOSITALARI — o'quvchiga ta'sir qilish (сре́дства возде́йствия)
Bu — publitsistik uslubning "yuragi". Muallif o'quvchini befarq qoldirmaslik uchun maxsus vositalar ishlatadi. Ular og'zaki nutqdan (notiqlik san'atidan) kelgan:
A) RITORIK SAVOL (риторический вопро́с) — javob talab qilmaydigan, lekin o'quvchini o'ylashga majbur qiluvchi savol. Eng kuchli vosita:
Кто винова́т? — Kim aybdor?
Что де́лать? — Nima qilish kerak?
Доко́ле мы бу́дем молча́ть? — Qachongacha jim turamiz?
Ра́зве э́то справедли́во? — Axir bu adolatlimi?
Неуже́ли нам всё равно́? — Nahotki bizga baribir bo'lsa?Ritorik savol o'quvchini muallif tomoniga olib o'tadi: savolning javobi shundoq ravshan ("albatta, jim turmaymiz!"), va o'quvchi shu javobga o'zi keladi.
B) MUROJAAT / undalma (обраще́ние) — muallif to'g'ridan-to'g'ri o'quvchiga gapiradi, "biz" deb birlashtiradi:
Дороги́е чита́тели! — Aziz o'quvchilar!
Заду́майтесь, друзья́! — O'ylab ko'ring, do'stlar!
Мы, гра́ждане, обя́заны… — Biz, fuqarolar, majburmiz…
Ка́ждый из нас… — Har birimiz…"Мы" (biz) olmoshi — muhim: u muallif va o'quvchini bitta jamoaga birlashtiradi, "bu bizning umumiy ishimiz" degan hissni uyg'otadi.
C) TAKROR (повто́р / ана́фора) — bir so'z yoki iborani takrorlash orqali ta'sirni kuchaytirish:
Мы хоти́м ми́ра. Мы хоти́м справедли́вости. Мы хоти́м бу́дущего.
(Biz tinchlik istaymiz. Biz adolat istaymiz. Biz kelajak istaymiz.)
Э́то на́ша земля́. Э́то на́ша исто́рия. Э́то на́ша побе́да.
(Bu — bizning yerimiz. Bu — bizning tariximiz. Bu — bizning g'alabamiz.)Anafora (gap boshidagi takror) nutqni ritmik, jarangdor, hayajonli qiladi — u siyosiy nutqning klassik quroli.
Nega bu vositalar ishlaydi? Ilmiy uslub aqlga murojaat qiladi (mantiq, dalil), publitsistik uslub esa aqlga ham, hissiyotga ham murojaat qiladi. Ritorik savol o'quvchini "sherik" qiladi, murojaat uni "jamoaga" qo'shadi, takror esa fikrni "bolg'a bilan qoqadi". Shu tariqa muallif o'quvchini passiv qabul qiluvchidan faol ishtirokchiga aylantiradi.
3.4. KLISHE / STANDART iboralar (реч́евые клише́)
Publitsistik uslubda tayyor, standart iboralar ko'p ishlatiladi. Ular matnga "gazeta ohangini" beradi va o'quvchi ularni darrov taniydi. Ularni bir blok sifatida yodlang:
A) Kirish / e'lon qilish (asosini bayon qilish):
как изве́стно — ma'lumki
не секре́т, что — sir emaski
ни для кого́ не секре́т — hech kimga sir emas
как показа́ла пра́ктика — amaliyot ko'rsatishicha
в после́днее вре́мя — so'nggi paytdaB) Baho / munosabat bildirish:
нельзя́ не отме́тить, что — qayd etmaslik mumkin emaski
нельзя́ не согласи́ться — rozi bo'lmaslik mumkin emas
сле́дует подчеркну́ть, что — ta'kidlash lozimki
вызыва́ет озабо́ченность — tashvish uyg'otadi
не мо́жет не волнова́ть — hayajonga solmasdan qo'ymaydiC) Manbaga tayanish (fakt keltirish):
по да́нным — ma'lumotlarga ko'ra
по слова́м экспе́ртов — ekspertlar so'ziga ko'ra
как сообща́ет исто́чник — manba xabar berishicha
согла́сно опро́су — so'rovnomaga ko'raDiqqat: нельзя́ не отме́тить, нельзя́ не согласи́ться — bu ikki inkorli klishe (нельзя́ + не). Ma'nosi kuchli tasdiq: "не отме́тить нельзя́" = "albatta qayd etish kerak". Bu — publitsistikaning nozik quroli: u faktni shubhasiz haqiqat sifatida taqdim etadi, o'quvchini "rozi bo'lmaslik mumkin emas" holatga qo'yadi.
3.5. METAFORA va OBRAZLI IBORA (мета́фора и о́бразность)
Publitsistika quruq bo'lmasligi kerak — u o'quvchini "ushlab turishi" lozim. Shuning uchun u obrazli iboralar — metafora ishlatadi. Ko'p metaforalar allaqachon standart (barqaror) bo'lib qolgan, ularni tanish kerak:
полити́ческая аре́на — siyosiy maydon (arena)
экономи́ческий кли́мат — iqtisodiy iqlim
волна́ проте́стов — noroziliklar to'lqini
война́ санкций — sanksiyalar urushi
локомоти́в эконо́мики — iqtisodning lokomotivi
здоро́вье эконо́мики — iqtisod sog'lig'i
градус напряжённости — keskinlik darajasi (gradusi)
информацио́нная война́ — axborot urushi
поли́тика откры́тых двере́й — ochiq eshiklar siyosati
острый вопро́с — o'tkir masala
болева́я то́чка — og'riqli nuqtaSolishtiring — bir fikr, obrazsiz va obrazli:
Obrazsiz: Отноше́ния ме́жду стра́нами ухудши́лись.
(Mamlakatlar o'rtasidagi munosabat yomonlashdi.)
Obrazli: Ме́жду стра́нами разгоре́лась война́ санкций,
и полити́ческий кли́мат ре́зко похолода́л.
(Mamlakatlar o'rtasida sanksiyalar urushi alangalandi,
va siyosiy iqlim keskin sovudi.)Ikkinchi variant yorqinroq, esda qoladi va o'quvchiga kuchliroq ta'sir qiladi. Bu — publitsistik uslubning "san'atkorlik" qirrasi (badiiy uslubdan olingan).
3.6. FRAZEOLOGIZM va MAQOL (фразеологи́змы и посло́вицы)
Publitsistika frazeologizm (turg'un ibora) va maqollarni ham yaxshi ko'radi — ular matnga jonlilik va "xalqchillik" beradi:
бить трево́гу — xavotir bildirmoq (so'zma-so'z: "trevoga qoqmoq")
де́ржать ру́ку на пу́льсе — vaziyatni nazorat qilib turmoq (qo'lni pulsda tutmoq)
называ́ть ве́щи свои́ми имена́ми — narsalarni o'z nomi bilan atamoq
подли́ть ма́сла в ого́нь — olovga moy quymoq (mojaroni kuchaytirmoq)
камень преткнове́ния — to'siq, muammoning tugun nuqtasi
но́вое дыха́ние — yangi nafas, ikkinchi hayot
не за гора́ми — uzoq emas, tez orada34-darsga ishora: frazeologizmlar publitsistikada juda ko'p uchraydi, lekin ular alohida, chuqur mavzu. 34-darsda biz aynan frazeologizmlarni — ularning kelib chiqishi, ma'nosi, ishlatilishini — batafsil ochamiz. Bugun faqat "publitsistika ularni yaxshi ko'radi" degan faktni yodda tuting.
3.7. CHAQIRUV / DA'VAT (призы́в)
Publitsistik uslubning yakuniy quroli — chaqiruv (призы́в): o'quvchini harakatga, fikrga, pozitsiyaga chorlash. Ko'pincha matn shu bilan tugaydi. Chaqiruv buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние) yoki majburlik so'zlari bilan beriladi:
Заду́майтесь! — O'ylab ko'ring!
Не оста́немся в стороне́! — Chetda qolmaylik!
Мы обя́заны де́йствовать! — Biz harakat qilishga majburmiz!
Пора́ измени́ть э́то! — Buni o'zgartirish vaqti keldi!
Ка́ждый до́лжен внести́ свой вклад. — Har kim o'z hissasini qo'shishi kerak.
Вме́сте мы смо́жем! — Birgalikda uddalaymiz!Chaqiruv — publitsistikaning ta'sir vazifasining eng yuqori nuqtasi: muallif shunchaki xabar bermaydi, u sizni biror narsa qilishga undaydi.
3.8. Publitsistik JANRLAR (жа́нры публицистики)
Publitsistik uslub turli janrlarda namoyon bo'ladi. Har janr — o'z hajmi, maqsadi va tuzilishi bilan:
| Janr (ruscha) | O'zbekcha | Nima u? |
|---|---|---|
| Заме́тка | Xabar, qayd | eng qisqa — bitta voqea haqida qisqa yangilik |
| Статья́ | Maqola | muammoni tahlil qiluvchi, dalilli, baholi matn |
| Репорта́ж | Reportaj | voqea joyidan "jonli" hikoya (muallif guvoh) |
| Интервью́ | Intervyu | savol-javob shaklidagi suhbat |
| О́черк | Ocherk | badiiy-publitsistik, inson yoki hayot haqida chuqur matn |
| Фельето́н | Felyeton | satirik, kinoyali matn (kamchilikni masxara qiladi) |
Yodda tuting: заме́тка — faqat xabar (informativ vazifa ustun); о́черк va фельето́н — ko'proq ta'sir (badiiy vosita ko'p). Статья́ va репорта́ж — ikkovi o'rtasida, xabar + ta'sir balansi. Janr qanchalik "badiiy" bo'lsa, obraz va emotsiya shuncha ko'p; qanchalik "axborot" bo'lsa, fakt shuncha ustun.
3.9. GAZETA SARLAVHASI tili (язы́к заголо́вков)
Publitsistikaning alohida "san'ati" — sarlavha (заголо́вок). U qisqa, ta'sirchan va diqqatni tortuvchi bo'lishi kerak — o'quvchi sarlavhani ko'rib, maqolani o'qishga qaror qiladi. Sarlavha vositalari:
So'z o'yini: «Не в де́ньгах сча́стье, а в их коли́честве»
Ritorik savol: «Куда́ ухо́дят на́ши нало́ги?»
Metafora: «Экономи́ка на распу́тье» (iqtisod chorrahada)
Frazeologizm: «Вре́мя собира́ть ка́мни» (toshlarni yig'ish vaqti)
Undov/chaqiriq: «Спаси́те приро́ду, пока́ не по́здно!»
Qisqa/keskin: «Це́ны рвутся вверх» (narxlar yuqoriga otiladi)Diqqat: sarlavhalarda ko'pincha fe'l tushirib qoldiriladi («Це́ны — вверх»), yoki ikki nuqta ishlatiladi («Рефо́рма: за и про́тив»). Sarlavha — matnning "reklamasi": u ta'sir vazifasining eng ixcham namunasi. Rus gazetasini o'qiganda avval sarlavhani tahlil qiling — u ko'pincha butun maqolaning kayfiyatini (ijobiy/salbiy/kinoyali) darrov ochib beradi.
3.10. Yig'ma xarita — xususiyat vosita
Bu jadval — darsning ish quroli. Publitsistik matnni o'qiyotganda yoki yozayotganda har xususiyatning "quroli"ni shu yerdan toping:
| Xususiyat | Vosita | Namuna |
|---|---|---|
| Baholovchi leksika (ijobiy) | maqtov so'zlari | достиже́ние, прогре́сс, проры́в |
| Baholovchi leksika (salbiy) | qoralash so'zlari | кри́зис, коррупция, беспреде́л |
| Ijtimoiy-siyosiy leksika | jamiyat/siyosat so'zlari | демокра́тия, рефо́рма, санкции |
| Ta'sir: ritorik savol | savol (javobsiz) | Кто винова́т? Что де́лать? |
| Ta'sir: murojaat | undalma, "мы" | Дороги́е чита́тели! Ка́ждый из нас… |
| Ta'sir: takror | anafora | Мы хоти́м… Мы хоти́м… |
| Klishe / standart | tayyor iboralar | как изве́стно, нельзя́ не отме́тить |
| Metafora / obraz | ko'chma ma'no | полити́ческая аре́на, волна́ проте́стов |
| Frazeologizm | turg'un ibora | бить трево́гу, камень преткнове́ния |
| Chaqiruv / da'vat | buyruq mayli | Заду́майтесь! Мы обя́заны де́йствовать! |
4. Namuna publitsistik matn + tahlil
Quyida — haqiqiy publitsistik uslubdagi parcha (gazeta maqolasidan). O'qing, keyin uni qismlarga ajratib tahlil qilamiz.
ГОРОД ЗАДЫХА́ЕТСЯ: КТО СПАСЁТ НАШ ВО́ЗДУХ?
Как изве́стно, во́здух в на́шем го́роде с ка́ждым го́дом
стано́вится всё гря́знее. По да́нным экологов, у́ровень
вре́дных вы́бросов вы́рос на 40 % то́лько за после́дние пять
лет. Со́рок проце́нтов! Заду́майтесь над э́той ци́фрой.
Кто винова́т в э́той катастро́фе? Заво́ды, кото́рые деся́тилетиями
трави́ли на́шу зе́млю? Ты́сячи маши́н, залива́ющие у́лицы дымом?
Или мы са́ми, закрыва́ющие глаза́ на пробле́му?
Нельзя́ не отме́тить, что власти нако́нец на́чали бить трево́гу.
Приняты пе́рвые ме́ры, разрабо́тан но́вый экологи́ческий
законопрое́кт. Э́то, безусло́вно, ва́жное достиже́ние. Одна́ко
досту́пно ли оно́ на де́ле — большо́й вопро́с.
Мы не мо́жем и не должны́ молча́ть. Э́то на́ш го́род. Э́то на́ш
во́здух. Э́то на́ше бу́дущее и бу́дущее на́ших дете́й. Пора́
де́йствовать — пока́ не по́здно!Tahlil — har element qanday ishlagan:
| Parcha | Element | Xususiyat |
|---|---|---|
| ГОРОД ЗАДЫХА́ЕТСЯ: КТО СПАСЁТ… | sarlavha (metafora + ritorik savol) | ta'sirchan sarlavha |
| Как изве́стно… | kirish klishesi | standart ibora |
| По да́нным экологов… 40 % | manba + raqam | informativ vazifa (xabar) |
| Со́рок проце́нтов! Заду́майтесь… | takror + chaqiruv | ta'sir (vozdeystvie) |
| Кто винова́т в э́той катастро́фе? | ritorik savol + salbiy baho | ta'sir + baholovchi leksika |
| трави́ли, залива́ющие дымом | metafora/obraz | obrazlilik |
| Нельзя́ не отме́тить, что… | ikki inkorli klishe | standart, kuchli tasdiq |
| бить трево́гу | frazeologizm | turg'un ibora |
| ва́жное достиже́ние | ijobiy baho | baholovchi leksika |
| Э́то на́ш… Э́то на́ш… Э́то на́ше… | anafora (takror) + "мы" | ta'sir, birlashtiruvchi |
| Пора́ де́йствовать — пока́ не по́здно! | chaqiruv (da'vat) | призы́в |
Diqqat: matnda ikki vazifa yonma-yon ishlaydi. Xabar: по да́нным экологов, вы́рос на 40 %, разрабо́тан законопрое́кт — bular faktlar. Ta'sir: Заду́майтесь! Кто винова́т? Э́то на́ш во́здух! Пора́ де́йствовать! — bular hissiyot va chaqiriq. Ilmiy matnda faqat birinchisi bo'lardi. Publitsistika esa faktni hissiyot bilan o'raydi va o'quvchini harakatga chorlaydi. Mana shu — uslubning butun mohiyati.
5. Talaffuz bo'limi
- публицисти́ческий /pu-bli-tsy-STÍ-chis-kiy/ — urg'u -ти́- da; uzun so'z, bo'g'inlab: pu-bli-tsy-stí-chis-kiy. "ц" = "ts", uch marta "и/ы" tovushi. Uslub nomi — sekin, bo'g'inlab mashq qiling.
- о́бщество /ÓB-shchist-va/ — urg'u boshda (о́б-); "щ" = yumshoq uzun "shch", oxiri urg'usiz "-ство" "stva": "ópshchistva". Ijtimoiy leksikaning tayanchi.
- демокра́тия /di-ma-KRÁ-ti-ya/ — urg'u -кра́- da; boshdagi "де" "di", "-тия" = "ti-ya": "dimakrátiya". Xalqaro so'z, lekin urg'u o'zbekchadan farq qiladi.
- рефо́рма /ri-FÓR-ma/ — urg'u -фо́р- da; boshdagi "ре" "ri": "rifórma". Ijobiy baholovchi so'z.
- кри́зис /KRÍ-zis/ — urg'u boshda (кри́-); ikki bo'g'in, sodda: "krízis". Salbiy baholovchi so'z, juda tez-tez uchraydi.
- корру́пция /ka-RÚP-tsy-ya/ — urg'u -ру́п- da; ikkilangan "рр" bir "r", "-ция" = "tsy-ya": "karúptsyya". Kuchli salbiy baho.
- возде́йствие /vaz-DÉY-stvi-ye/ — urg'u -де́й- da; "возд" boshi qattiq, "-ствие" = "stvi-ye": "vazdéystviye". Uslubning ikkinchi vazifasi (ta'sir).
- неуже́ли /ni-u-ZHÉ-li/ — urg'u -же́- da; ritorik savol so'zi: "niuzhéli". Hayajonli ohang bilan aytiladi.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Xalqaro so'zlarda urg'u o'zbekchadan farq qiladi — o'zbekcha "demokratíya" desangiz, ruscha демокра́тия (urg'u -ра́- da). Har xalqaro so'z (рефо́рма, инфля́ция, корру́пция, оппози́ция) urg'usini alohida yodlang, chunki u "tanish" bo'lgani uchun xato qilish oson. (2) Ritorik savol va chaqiriq — ohang bilan aytiladi: Кто винова́т? — ovoz oxirida ko'tariladi (savol), Пора́ де́йствовать! — kuchli, qat'iy pasayadi (chaqiriq). Publitsistika — notiqlik tili, unda intonatsiya ma'noning yarmini tashiydi.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| публицисти́ческий | пуб-ли-цис-ти́-чес-кий | publitsistik | Публицисти́ческий стиль. — Publitsistik uslub. |
| о́бщество | о́б-ще-ство | jamiyat | Совреме́нное о́бщество. — Zamonaviy jamiyat. |
| возде́йствие | воз-де́й-стви-е | ta'sir | Возде́йствие на чита́теля. — O'quvchiga ta'sir. |
| оце́нка | о-це́н-ка | baho, munosabat | Отрица́тельная оце́нка. — Salbiy baho. |
| достиже́ние | до-сти-же́-ни-е | yutuq, muvaffaqiyat | Ва́жное достиже́ние. — Muhim yutuq. |
| прогре́сс | про-гре́сс | taraqqiyot | Нау́чный прогре́сс. — Ilmiy taraqqiyot. |
| кри́зис | кри́-зис | inqiroz | Экономи́ческий кри́зис. — Iqtisodiy inqiroz. |
| корру́пция | кор-ру́п-ци-я | korrupsiya | Борьба́ с корру́пцией. — Korrupsiyaga qarshi kurash. |
| беспреде́л | бес-пре-де́л | qonunsizlik, o'zboshimchalik | Твори́тся беспреде́л. — Qonunsizlik avj olmoqda. |
| рефо́рма | ре-фо́р-ма | islohot | Провести́ рефо́рму. — Islohot o'tkazmoq. |
| демокра́тия | де-мо-кра́-ти-я | demokratiya | Разви́тие демокра́тии. — Demokratiya rivoji. |
| оппози́ция | оп-по-зи́-ци-я | muxolifat | Полити́ческая оппози́ция. — Siyosiy muxolifat. |
| электора́т | э-лек-то-ра́т | saylovchilar, elektorat | Дове́рие электора́та. — Elektorat ishonchi. |
| санкции | са́нк-ции | sanksiyalar | Ввести́ санкции. — Sanksiya joriy qilmoq. |
| инфля́ция | ин-фля́-ци-я | inflatsiya | Рост инфля́ции. — Inflatsiya o'sishi. |
| законопрое́кт | за-ко-но-про-е́кт | qonun loyihasi | Приня́ть законопрое́кт. — Qonun loyihasini qabul qilmoq. |
| ритори́ческий вопро́с | ри-то-ри́-чес-кий воп-ро́с | ritorik savol | Зада́ть ритори́ческий вопро́с. — Ritorik savol bermoq. |
| обраще́ние | об-ра-ще́-ни-е | murojaat | Обраще́ние к чита́телям. — O'quvchilarga murojaat. |
| призы́в | при-зы́в | chaqiruv, da'vat | Призы́в к де́йствию. — Harakatga chaqiruv. |
| как изве́стно | как из-ве́ст-но | ma'lumki | Как изве́стно, вре́мя идёт. — Ma'lumki, vaqt ketmoqda. |
| нельзя́ не отме́тить | нель-зя́ не от-ме́-тить | qayd etmaslik mumkin emas | Нельзя́ не отме́тить успе́х. — Muvaffaqiyatni qayd etmaslik mumkin emas. |
| по да́нным | по да́н-ным | ma'lumotlarga ko'ra | По да́нным опро́са… — So'rovnomaga ko'ra… |
| бить трево́гу | бить тре-во́-гу | xavotir bildirmoq | Экологи бьют трево́гу. — Ekologlar xavotir bildirmoqda. |
| полити́ческая аре́на | по-ли-ти́-чес-ка-я а-ре́-на | siyosiy maydon | Вы́йти на полити́ческую аре́ну. — Siyosiy maydonga chiqmoq. |
| волна́ проте́стов | вол-на́ про-те́с-тов | noroziliklar to'lqini | Волна́ проте́стов охвати́ла страну́. — Noroziliklar to'lqini mamlakatni qamradi. |
| заголо́вок | за-го-ло́-вок | sarlavha | Броский заголо́вок. — Ko'zga tashlanuvchi sarlavha. |
| статья́ | ста-тья́ | maqola | Газе́тная статья́. — Gazeta maqolasi. |
| репорта́ж | ре-пор-та́ж | reportaj | Прямо́й репорта́ж. — Jonli reportaj. |
| заду́маться | за-ду́-ма-ться | o'ylab ko'rmoq | Заду́майтесь над э́тим. — Buni o'ylab ko'ring. |
Yodlash qoidasi: publitsistik so'zni kayfiyati bilan yodlang. Кри́зис, корру́пция, беспреде́л — salbiy blok (bir kartochkaga uchtasini qo'ying, "salbiy baho" deb belgilang); достиже́ние, прогре́сс, проры́в — ijobiy blok. Klishe iboralarni (как изве́стно, нельзя́ не отме́тить, по да́нным) butun blok sifatida yodlang — ular gapga tayyor holda kiradi. Ritorik savollarni (Кто винова́т? Что де́лать?) intonatsiya bilan, ovoz chiqarib yodlang.
7. Matn (publitsistik reportaj parchasi)
Quyida — teleko'rsatuv reportaji (репорта́ж) parchasi. Publitsistik uslub og'zaki nutqda, jonli efirda ham xuddi shunday ishlaydi:
До́брый ве́чер, дороги́е телезри́тели! Мы веду́м — Xayrli kech, aziz tomoshabinlar! Biz to'g'ridan-
прямо́й репорта́ж с центра́льной пло́щади го́рода, to'g'ri shahar markaziy maydonidan jonli reportaj
где сего́дня собра́лись ты́сячи люде́й. olib bormoqdamiz, bu yerda bugun minglab odam yig'ildi.
Что привело́ их сюда́? Что заста́вило оста́вить — Ularni bu yerga nima olib keldi? Uy va ishni
дома́ и рабо́ту? Отве́т прост: лю́ди устали молча́ть. tashlab kelishga nima majbur qildi? Javob oddiy:
odamlar jim turishdan charchadi.
Как изве́стно, вопро́с о но́вом парке обсужда́ется — Ma'lumki, yangi park masalasi allaqachon bir necha
уже́ не́сколько ме́сяцев. По да́нным городски́х oy muhokama qilinmoqda. Shahar hokimligi
властей, реше́ние бу́дет при́нято на днях. Одна́ко ma'lumotiga ko'ra, qaror yaqin kunlarda qabul
жи́тели тре́буют дей́ствий здесь и сейча́с. qilinadi. Biroq aholi hozir va shu yerda harakat talab qilmoqda.
«Э́то наш го́род, и мы име́ем пра́во на зелёные — «Bu bizning shahrimiz, va biz yashil hududlarga
зо́ны!» — говори́т одна́ из уча́стниц ми́тинга. haqlimiz!» — deydi mitingda qatnashuvchilardan biri.
Волна́ обще́ственного недово́льства растёт. Уда́стся — Jamoatchilik noroziligi to'lqini o'smoqda. Hokimiyat
ли властям услы́шать свой наро́д? Об э́том — в на́шем o'z xalqini eshita oladimi? Bu haqda — keyingi
сле́дующем выпуске. soni-ko'rsatuvimizda.E'tibor bering: reportajda butun tizim bor — murojaat (дороги́е телезри́тели!), ritorik savollar (Что привело́ их сюда́? Что заста́вило…?), klishe (как изве́стно, по да́нным), ijtimoiy leksika (городски́е власти, обще́ственное недово́льство, наро́д), metafora (волна́ недово́льства), jonli iqtibos (mitingchi so'zi), va yakunda yana ritorik savol (Уда́стся ли услы́шать наро́д?). Muallif faktni beradi (обсужда́ется не́сколько ме́сяцев), lekin ayni paytda o'quvchini hayajonga soladi va tomonini bildiradi. Xabar + ta'sir birga ishlaydi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Publitsistik matnni quruq ilmiy qilib yozish (ta'sir yo'q): Наблюда́ется повыше́ние у́ровня вы́бросов на 40 %. (gazeta maqolasi uchun) Со́рок проце́нтов! Наш во́здух стано́вится всё гря́знее — неуже́ли нам всё равно́? Sabab: publitsistika faqat xabar emas, ta'sir ham beradi. Ilmiy quruqlik (наблюда́ется повыше́ние) gazeta o'quvchisini uyg'otmaydi. Baho, ritorik savol, undov qo'shing — matn "jonlanadi".
Betaraf leksika, baho yo'q: Прави́тельство измени́ло зако́н. Э́то произошло́ в ма́рте. Прави́тельство продавило спо́рный зако́н — и о́бщество встрети́ло э́то с трево́гой. Sabab: publitsistika baho beradi. Betaraf "измени́ло" o'rniga baholovchi so'z (продавило — salbiy, yoki осуществи́ло рефо́рму — ijobiy) tanlang. Baho — uslubning "yuragi".
Ritorik savolga javob yozib qo'yish: Кто винова́т? Винова́ты заво́ды, маши́ны и мы са́ми. (savolni "o'ldirib" qo'yadi) Кто винова́т в э́той катастро́фе? Заво́ды? Маши́ны? Или мы са́ми? Sabab: ritorik savol javob talab qilmaydi — u o'quvchini o'ylashga majbur qiladi. Agar darrov javob bersangiz, savolning ta'siri yo'qoladi. Uni "ochiq" qoldiring — o'quvchi javobga o'zi kelsin.
So'zlashuv qo'polligi (jargon) publitsistikada: Э́ти че́ртовы чино́вники опя́ть всё запоро́ли, блин. Де́йствия чино́вников вы́звали справедли́вое возмуще́ние о́бщества. Sabab: publitsistika emotsional, lekin madaniyatli (literaturniy). Черто́вы, запоро́ли, блин — qo'pol so'zlashuv/jargon, u OAV tiliga tushmaydi. Emotsiyani baholovchi adabiy (literaturniy) leksika (возмуще́ние, справедли́вый) bilan bering.
Xalqaro so'zda o'zbekcha urg'u: демокра́тия ni "demokratíya", инфля́ция ni "inflyatsíya" deb aytish. демокра́тия (urg'u -ра́-), инфля́ция (urg'u -ля́-), корру́пция (urg'u -ру́п-). Sabab: so'z "tanish" bo'lgani uchun xato oson. Rus tilida urg'u boshqa bo'g'inda turadi — har xalqaro so'zni urg'usi bilan alohida yodlang.
Sarlavhani ilmiy uslubda yozish: «Анализ фа́кторов повыше́ния у́ровня загрязне́ния атмосфе́ры» (gazeta sarlavhasi uchun) «Го́род задыха́ется: кто спасёт наш во́здух?» Sabab: gazeta sarlavhasi qisqa, ta'sirchan, diqqat tortuvchi bo'lishi kerak. Uzun ilmiy sarlavha o'quvchini "ushlamaydi". Metafora (задыха́ется), ritorik savol (кто спасёт?) qo'shing.
Mini-mashq (og'zaki): har betaraf/ilmiy gapni publitsistik uslubga o'giring (baho + ta'sir vositasi qo'shing):
1. Наблюда́ется рост цен. ________
2. Прави́тельство при́няло но́вый зако́н. ________
3. Э́коло́гия го́рода ухудша́ется. ________(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Har so'z ijobiy (положи́тельная) yoki salbiy (отрица́тельная) baho beradimi — aniqlang:
достиже́ние ________
кри́зис ________
прогре́сс ________
беспреде́л ________
проры́в ________
корру́пция ________Mashq 2. Bo'sh joyga mos publitsistik klishe qo'ying (как изве́стно / по да́нным / нельзя́ не отме́тить / не секре́т, что):
________, вода́ — исто́чник жи́зни. (ma'lumki)
________ экспе́ртов, у́ровень безрабо́тицы вы́рос. (ma'lumotlarga ko'ra)
________, что рефо́рма да́ла положи́тельные результа́ты. (qayd etmaslik mumkin emas)
________ цены́ расту́т ка́ждый ме́сяц. (sir emaski)Mashq 3. Har gapdagi ta'sir vositasini aniqlang (ritorik savol / murojaat / takror / chaqiruv):
1. Кто винова́т в э́том? Что нам де́лать? ________
2. Мы хоти́м ми́ра. Мы хоти́м справедли́вости. ________
3. Дороги́е чита́тели, заду́майтесь над э́тим! ________
4. Пора́ де́йствовать — пока́ не по́здно! ________Mashq 4. Betaraf gapni baholovchi (ijobiy yoki salbiy) publitsistik gapga o'giring:
Прави́тельство измени́ло зако́н. (salbiy) ________
Компа́ния постро́ила но́вый заво́д. (ijobiy) ________
Це́ны на проду́кты вы́росли. (salbiy, hissiy) ________Mashq 5. Metafora/obrazli iborani o'zbekchasiga ulang:
1. полити́ческая аре́на а) noroziliklar to'lqini
2. волна́ проте́стов б) iqtisodiy iqlim
3. экономи́ческий кли́мат в) siyosiy maydon
4. война́ санкций г) sanksiyalar urushiMashq 6. Quyidagi ilmiy/betaraf matnni publitsistik uslubga to'liq o'giring (baho + ritorik savol/murojaat + metafora ishlating):
Betaraf matn:
"У́ровень загрязне́ния во́здуха в го́роде вы́рос. Заво́ды выбра́сывают
вре́дные вещества́. Власти рассма́тривают ме́ры."
Publitsistik variant: ________Mashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang (publitsistik uslubga zid elementni oling):
1. Э́ти че́ртовы чино́вники опя́ть всё испо́ртили! (qo'pol jargon)
2. Кто винова́т? Винова́ты все. (ritorik savolga javob berilgan)
3. Наблюда́ется повыше́ние у́ровня инфля́ции на 12 %. (gazeta uchun juda quruq)
4. демокра́тия — urg'u "-мо-" da (urg'u xato)Mashq 8. Berilgan mavzuga ta'sirchan gazeta sarlavhasi yozing (metafora yoki ritorik savol bilan):
(shahar ekologiyasi) ________
(narxlarning oshishi) ________
(sport jamoasi g'alabasi) ________10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Betaraf publitsistik tarjimon: Wisar AIdan 6 ta betaraf/ilmiy gap bersin («Наблюда́ется рост цен», «Прави́тельство при́няло зако́н» kabi). Har birini publitsistik uslubga o'giring: baholovchi leksika, ritorik savol yoki murojaat, metafora qo'shing. AI har o'zgarishni izohlab bersin — qaysi element qanday "ta'sir" qo'shdi.
Baho ovi: AI sizga aralash (baholi va betaraf) 8 ta so'z bersin (достиже́ние, стол, кри́зис, кни́га, беспреде́л, окно́, прогре́сс, коррупция). Siz baholovchi so'zlarni ajrating va har birining bahosi ijobiy yoki salbiy ekanini ayting. AI to'g'riligini tekshirsin.
Ritorik savol drilli: AIdan bitta ijtimoiy muammo bersin (ekologiya, narxlar, ta'lim). Siz shu mavzuda 3 ta ritorik savol yozing (Кто винова́т? Доко́ле…? Неуже́ли…?) va bitta chaqiruv (призы́в) bilan yakunlang. AI savollaringiz "javobsiz" (ta'sirli) chiqqanini baholasin.
Mini-maqola yozish: AIdan bitta dolzarb mavzu bersin («Ijtimoiy tarmoqlar zarari», «Yoshlar va sport»). Siz ta'sirchan sarlavha + qisqa publitsistik maqola yozing: klishe bilan boshlang (как изве́стно), fakt keltiring (по да́нным), baho bering, ritorik savol qo'ying, chaqiruv bilan tugating. AI ikki vazifa (xabar + ta'sir) balansini baholasin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): 1. Це́ны сно́ва ползу́т вверх — и кошелёк ка́ждого из нас пусте́ет! Доко́ле? 2. Прави́тельство осуществи́ло до́лгожданную рефо́рму — но принесёт ли она́ реа́льные плоды́? 3. Наш го́род задыха́ется! Неуже́ли мы оста́немся в стороне́? (Har biri: baholovchi leksika + ritorik savol/undov qo'shildi, ta'sir vazifasi kuchaydi.)
Mashq 1: достиже́ние — ijobiy; кри́зис — salbiy; прогре́сс — ijobiy; беспреде́л — salbiy (kuchli); проры́в — ijobiy; корру́пция — salbiy.
Mashq 2: Как изве́стно, вода́ — исто́чник жи́зни; По да́нным экспе́ртов, у́ровень безрабо́тицы вы́рос; Нельзя́ не отме́тить, что рефо́рма да́ла результа́ты; Не секре́т, что цены́ расту́т ка́ждый ме́сяц.
Mashq 3: 1. ritorik savol (Кто винова́т? Что де́лать?); 2. takror/anafora (Мы хоти́м… Мы хоти́м…); 3. murojaat + chaqiruv (Дороги́е чита́тели, заду́майтесь!); 4. chaqiruv/da'vat (Пора́ де́йствовать!).
Mashq 4 (namunaviy javoblar): Прави́тельство продавило спо́рный зако́н, вы́звав возмуще́ние о́бщества. (salbiy); Компа́ния соверши́ла настоя́щий проры́в, постро́ив совреме́нный заво́д. (ijobiy); Це́ны взлете́ли до небе́с — и кошелёк ка́ждого из нас пусте́ет! (salbiy, hissiy).
Mashq 5: 1–в (siyosiy maydon); 2–а (noroziliklar to'lqini); 3–б (iqtisodiy iqlim); 4–г (sanksiyalar urushi).
Mashq 6 (namunaviy javob): Наш го́род задыха́ется! Как изве́стно, у́ровень загрязне́ния во́здуха растёт с ка́ждым днём, а заво́ды продолжа́ют трави́ть на́шу зе́млю вре́дными вы́бросами. Власти, коне́чно, обеща́ют ме́ры — но неуже́ли мы бу́дем ждать, пока́ станет по́здно? Э́то наш во́здух, и мы обя́заны его́ защити́ть! (Elementlar: metafora задыха́ется, трави́ть, klishe как изве́стно, ritorik savol неуже́ли…?, chaqiruv мы обя́заны защити́ть!)
Mashq 7: 1. Де́йствия чино́вников вы́звали справедли́вое возмуще́ние. (qo'pol jargon че́ртовы, испо́ртили olib tashlandi). 2. Кто винова́т? Заво́ды? Маши́ны? Или мы са́ми? (javob olib tashlandi, savol "ochiq" qoldirildi). 3. Со́рок… проце́нтов! Инфля́ция сно́ва бьёт по на́шим кошелька́м — доко́ле? (quruq ilmiylik o'rniga baho + ritorik savol). 4. urg'u to'g'ri: демокра́тия (urg'u -ра́- da, "-мо-" da emas).
Mashq 8 (namunaviy javoblar): (ekologiya) «Го́род задыха́ется: кто спасёт наш во́здух?»; (narxlar) «Це́ны рвутся вверх — где преде́л?»; (g'alaba) «Наши — чемпио́ны! Триу́мф, кото́рый ждала́ вся страна́».
12. Xulosa va keyingi dars
- Publitsistik uslub (публицисти́ческий стиль) — matbuot, TV, internet, siyosiy nutq, blog va reklama tili. Uning eng muhim siri — ikki vazifa bir vaqtda: xabar (informativ) + ta'sir (vozdeystvuyushchaya). U faktni beradi, lekin o'quvchini befarq qoldirmaydi.
- Baholovchi leksika — uslubning yuragi: ijobiy (достиже́ние, прогре́сс, проры́в) va salbiy (кри́зис, коррупция, беспреде́л) baho orqali muallif o'quvchi fikrini "boshqaradi". OAV o'qiganda baho so'zini tanib, muallif tomonini ilg'ang.
- Ta'sir vositalari: ritorik savol (Кто винова́т? Что де́лать?), murojaat va "мы" (Дороги́е чита́тели! Ка́ждый из нас…), takror/anafora (Мы хоти́м… Мы хоти́м…), chaqiruv (Пора́ де́йствовать!). Ular aqlga ham, hissiyotga ham murojaat qiladi.
- Klishe (как изве́стно, нельзя́ не отме́тить, по да́нным, не секре́т, что), metafora/obraz (полити́ческая аре́на, волна́ проте́стов, экономи́ческий кли́мат), ijtimoiy-siyosiy leksika (демокра́тия, рефо́рма, оппози́ция, санкции) — uslubning tayanch qatlamlari.
- Janrlar: заме́тка (qisqa xabar) статья́ репорта́ж интервью́ о́черк фельето́н (satirik). Qanchalik badiiy — shuncha ta'sir; qanchalik axborot — shuncha fakt.
- Gazeta sarlavhasi — qisqa, ta'sirchan, diqqat tortuvchi: metafora, ritorik savol, so'z o'yini bilan.
- Asosiy ko'nikma: faktni baho bilan o'rang, ta'sir vositasi (ritorik savol/murojaat/chaqiruv) qo'shing, klishe va metafora bilan bezang — lekin madaniyatli (jargonsiz) qoling. To'rt qadam — har qanday xabar publitsistik uslubga aylanadi. Va teskarisi: OAV o'qiganda baho va ta'sirni ilg'ab, faktni fikrdan ajrating.
Keyingi dars — B2 — 34-dars: Frazeologizmlar (фразеологи́змы) — turg'un iboralar, ularning kelib chiqishi, ma'nosi va ishlatilishi. Bugun siz publitsistik uslubning frazeologizmlarni "yaxshi ko'rishini" ko'rdingiz (бить трево́гу, камень преткнове́ния, подли́ть ма́сла в ого́нь). Keyingi darsda biz aynan shu frazeologizmlar olamiga chuqur kiramiz: nega «бить баклу́ши» "bekorchilik qilish" degani, «зару́бить на носу́» qayerdan kelgan, «водить за́ нос» qanday ishlatiladi. Turg'un iboralar — tilning "tuzi": ular so'zma-so'z tarjima qilinmaydi, lekin nutqni jonli, boy va tabiiy qiladi. Ularsiz til "quruq" bo'lib qoladi, ular bilan esa siz ona tilida so'zlashuvchidek gapira boshlaysiz. Frazeologizmlarning kelib chiqishi, ma'no-tuzilishi va publitsistik/so'zlashuv nutqidagi o'rnini birma-bir ochamiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!