B2 — 10-dars: Fe'l boshqaruvi (глаго́льное управле́ние) — qaysi fe'l qaysi kelishik va predlogni talab qiladi
B2 — YUQORI-O'RTA · 10-dars
1. Dars nomi va maqsad
Bir tasavvur qiling: siz rus so'zlarini bilasiz, kelishik qo'shimchalarini ham yoddan aytasiz, lekin gap tuzganingizda rus tilida so'zlashuvchi kishi peshonasini tirishtiradi. Nega? Chunki siz "звони́ть кого́", "помога́ть кого́" yoki "жени́ться с ней" deb aytdingiz — o'zbek yoki ingliz mantiqi bo'yicha to'g'ri, ammo rus tilida noto'g'ri. Sabab bitta: har bir fe'l o'zidan keyingi so'zni qaysi kelishikka (va kerak bo'lsa, qaysi predlogga) qo'yishni "buyuradi". Bu hodisa глаго́льное управле́ние — fe'l boshqaruvi deb ataladi.
B1 24-darsda siz bu tizim bilan tanishdingiz: занима́ться спо́ртом (творительный, predlogsiz), гото́виться к экза́мену (к + дательный), принадлежа́ть мне (дательный). O'shanda asosiy tayanch fe'llarni ko'rdingiz. Endi B2 da biz bu tizimni to'liq, kelishik-bo'yicha xaritaga aylantiramiz va eng chalg'ituvchi joylarni ochamiz: nega жени́ться — на + предложный (uylanmoq), nega игра́ть — futbolda в, gitarada на, nega зави́сеть faqat от + родительный bilan yashaydi.
Nima uchun bu dars muhim? Chunki fe'l boshqaruvi — B2 darajadagi eng katta xatolik manbai. Grammatika jadvallarini yodlaganingiz bilan, agar "нужный fe'l + noto'g'ri predlog" ni ishlatsangiz, gap sun'iy va "chet ellik" bo'lib eshiladi. Bu darsda siz:
- fe'llarni boshqargan kelishigi bo'yicha beshta guruhga ajratasiz (винительный, родительный, дательный, творительный, va predlogli);
- eng ko'p ishlatiladigan predlogli fe'l boshqaruvini (ду́мать о, наде́яться на, зави́сеть от, обраща́ться к...) tizim sifatida o'zlashtirasiz;
- rus tili o'zbek/ingliz mantiqidan ajralib turadigan nuqtalarni (жени́ться на, игра́ть в/на, смея́ться над) alohida yodlaysiz;
- har fe'lni boshqaruvi bilan bir "paket" qilib yodlash ko'nikmasini mustahkamlaysiz.
Asosiy g'oya: rus tilida fe'lni yolg'iz yodlash yetarli emas. звони́ть emas — звони́ть кому́ (+ дательный); боя́ться emas — боя́ться чего́ (+ родительный). Fe'l + boshqaruv = ajralmas bir butun.
2. B1 asosidan takror — kelishik nima "so'raydi"
Chuqurlashtirishdan oldin B1 24-darsda o'rnatgan poydevorni tez tiklaymiz. Fe'l boshqaruvini tushunish uchun avval qaysi savol qaysi kelishikka tegishli — buni aniq bilishingiz kerak.
| Kelishik | Savol (kim/nima) | Namuna forma |
|---|---|---|
| имени́тельный (bosh) | кто? что? | брат, кни́га, окно́ |
| роди́тельный | кого́? чего́? | бра́та, кни́ги, окна́ |
| да́тельный | кому́? чему́? | бра́ту, кни́ге, окну́ |
| вини́тельный (tushum) | кого́? что? | бра́та, кни́гу, окно́ |
| твори́тельный | кем? чем? | бра́том, кни́гой, окно́м |
| предло́жный | о ком? о чём? | о бра́те, о кни́ге, об окне́ |
B1 da o'rgangan boshqaruvchi fe'llar (takror):
занима́ться спо́ртом — sport bilan shug'ullanmoq (твори́тельный, predlogsiz)
интересова́ться исто́рией — tarixga qiziqmoq (твори́тельный, predlogsiz)
помога́ть дру́гу — do'stga yordam bermoq (да́тельный, predlogsiz)
гото́виться к экза́мену — imtihonga tayyorlanmoq (к + да́тельный)
скуча́ть по до́му — uyni sog'inmoq (по + да́тельный)Muhim bog'lanish: B1 da siz творительный va дательный ni boshqargan fe'llarni ko'rdingiz. B2 da biz beshala kelishikni ham qamrab olamiz — ayniqsa родительный (боя́ться, тре́бовать) va predlogli boshqaruvni (ду́мать о, наде́яться на), chunki aynan shu ikki guruh o'zbek o'rganuvchilar uchun eng ko'p xato chiqadigan hudud.
Tez mashq: savolni ayting — звони́ть (кому́? / кого́?), боя́ться (кого́? / кому́?), горди́ться (кем? / кого́?). (Javob: кому́ — дательный; кого́/чего́ — родительный; кем — творительный.)
3. Asosiy tushuntirish (chuqur)
Bu — darsning yuragi. Fe'llarni boshqargan kelishigi bo'yicha guruhlab boramiz. Har guruhni alohida "javon" deb tasavvur qiling: bir marta qaysi fe'l qaysi javonda turishini yodlab olsangiz, xatolaringiz keskin kamayadi.
3.1. Guruh 1 — ВИНИТЕЛЬНЫЙ (tushum kelishigi, predlogsiz)
Bu — eng "oson" va eng katta guruh. Ko'pchilik o'timli (перехо́дные) fe'llar to'g'ridan-to'g'ri obyektni винительный kelishigiga qo'yadi — bu o'zbekcha "-ni" tushum kelishigiga to'g'ri keladi, shuning uchun xato kam bo'ladi.
| Fe'l | Ma'no | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| чита́ть | o'qimoq | Я чита́ю кни́гу. | Kitobni o'qiyman. |
| знать | bilmoq | Я зна́ю отве́т. | Javobni bilaman. |
| люби́ть | sevmoq | Она́ лю́бит му́зыку. | Musiqani sevadi. |
| ви́деть | ko'rmoq | Я ви́жу го́род. | Shaharni ko'raman. |
| по́мнить | eslamoq | Я по́мню э́тот день. | Bu kunni eslayman. |
| встреча́ть | uchratmoq | Я встре́тил дру́га. | Do'stimni uchratdim. |
| изуча́ть | o'rganmoq | Он изуча́ет фи́зику. | Fizikani o'rganadi. |
| слу́шать | tinglamoq | Мы слу́шаем ле́кцию. | Ma'ruzani tinglaymiz. |
Я хорошо́ по́мню его́ ли́цо. Uning yuzini yaxshi eslayman.
Студе́нты изуча́ют ру́сский язы́к. Talabalar rus tilini o'rganadi.
Она́ лю́бит свою́ рабо́ту. U o'z ishini sevadi.Diqqat — jonli/jonsiz farqi: винительный kelishikda jonli ot (odam, hayvon) родительный kabi shakl oladi (ви́жу бра́та, встре́тил дру́га), jonsiz ot esa bosh kelishik kabi qoladi (ви́жу дом, чита́ю кни́гу -у). Bu B1 dan tanish qoida, shu guruhda faol ishlaydi.
3.2. Guruh 2 — РОДИТЕЛЬНЫЙ (predlogsiz)
Bu — o'zbek o'rganuvchilar uchun birinchi katta tuzoq. Bir qator fe'l obyektni tushum emas, balki родительный kelishigiga qo'yadi. O'zbekcha bularning ko'pi "-dan" yoki "-ni" bilan tarjima qilinadi, ammo rus mantiqi boshqacha.
| Fe'l | Ma'no | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| боя́ться | qo'rqmoq | Я бою́сь темноты́. | Qorong'idan qo'rqaman. |
| достига́ть / дости́чь | erishmoq | Он дости́г це́ли. | Maqsadga erishdi. |
| жела́ть | tilamoq | Жела́ю вам успе́хов. | Sizga muvaffaqiyat tilayman. |
| тре́бовать | talab qilmoq | Рабо́та тре́бует внима́ния. | Ish e'tibor talab qiladi. |
| избега́ть | qochmoq, chetlamoq | Он избега́ет конфли́ктов. | Nizolardan qochadi. |
| каса́ться | tegishli bo'lmoq, tegmoq | Э́то не каса́ется тебя́. | Bu senga tegishli emas. |
| добива́ться | intilib erishmoq | Она́ добива́ется справедли́вости. | Adolatga erishishga intiladi. |
| лиша́ться | mahrum bo'lmoq | Он лиши́лся рабо́ты. | Ishidan ayrildi. |
Не́чего боя́ться экза́мена. Imtihondan qo'rqishning hojati yo'q.
Компа́ния дости́гла хоро́ших результа́тов. Kompaniya yaxshi natijalarga erishdi.
Э́тот вопро́с каса́ется всех нас. Bu masala hammamizga tegishli.
Он тре́бует объясне́ний. U tushuntirish talab qiladi.DIQQAT — eng ko'p xato: o'zbek o'quvchi "qo'rqaman" degani uchun tushum yoki "-dan" bilan urinadi: бою́сь темноту́, бою́сь от темноты́. To'g'risi — родительный, predlogsiz: бою́сь темноты́. Xuddi shunday: дости́чь це́ли, тре́бовать де́нег, избега́ть встре́чи. Bu fe'llarni родительный "javonida" yodlang.
3.3. Guruh 3 — ДАТЕЛЬНЫЙ (predlogsiz)
Bu fe'llar obyektni дательный (кому́? чему́?) kelishigiga qo'yadi. Umumiy mantiq — harakat kimgadir qaratilgan (adresat) yoki kimningdir foydasiga/ziyoniga. O'zbekcha ko'pincha "-ga".
| Fe'l | Ma'no | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| помога́ть | yordam bermoq | Я помога́ю ма́ме. | Onamga yordam beraman. |
| меша́ть | xalaqit bermoq | Шум меша́ет сосе́дям. | Shovqin qo'shnilarga xalaqit beradi. |
| сове́товать | maslahat bermoq | Я сове́тую тебе́ отдохну́ть. | Senga dam olishni maslahat beraman. |
| звони́ть | qo'ng'iroq qilmoq | Я звоню́ дру́гу. | Do'stimga qo'ng'iroq qilaman. |
| ве́рить | ishonmoq | Я ве́рю тебе́. | Senga ishonaman. |
| доверя́ть | ishonmoq (topshirmoq) | Я доверя́ю колле́ге. | Hamkasbimga ishonaman. |
| принадлежа́ть | tegishli bo'lmoq | Дом принадлежи́т отцу́. | Uy otamga tegishli. |
| ра́доваться | quvonmoq | Де́ти ра́дуются пода́рку. | Bolalar sovg'aga quvonadi. |
| удивля́ться | hayron bo'lmoq | Я удивля́юсь его́ отве́ту. | Uning javobiga hayron bo'laman. |
| зави́довать | havas/hasad qilmoq | Он зави́дует сосе́ду. | Qo'shnisiga havas qiladi. |
| улыба́ться | jilmaymoq | Она́ улыба́ется ребёнку. | Bolaga jilmayadi. |
Не меша́й мне рабо́тать. Ishlashimga xalaqit berma.
Мы ра́ды помо́чь ва́шей семье́. Oilangizga yordam berishdan xursandmiz.
Не ве́рь слу́хам. Mish-mishlarga ishonma.
Я не зави́дую никому́. Hech kimga havas qilmayman.DIQQAT — звони́ть: ingliz "to call somebody" (tushum) ta'sirida o'zbek o'quvchi звоню́ дру́га deydi. Rus tilida звони́ть кому́ — дательный: звоню́ дру́гу, звоню́ ма́ме, звоню́ врачу́. Xuddi shunday ве́рить — "kimga ishonmoq" дательный (ве́рю тебе́), lekin ве́рить в — "nimagadir ishonmoq" (в + винительный: ве́рю в успе́х), buni 3.5 da ko'ramiz.
3.4. Guruh 4 — ТВОРИТЕЛЬНЫЙ (predlogsiz)
Bu guruhni B1 24-darsda chuqur ko'rgan edingiz — takror va mustahkamlash. Bu fe'llar obyektni творительный (кем? чем?) kelishigiga predlogsiz qo'yadi. O'zbekcha ko'pincha "bilan", ammo rus tilida predlog YO'Q.
| Fe'l | Ma'no | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| занима́ться | shug'ullanmoq | Я занима́юсь нау́кой. | Fan bilan shug'ullanaman. |
| интересова́ться | qiziqmoq | Он интересу́ется те́хникой. | Texnikaga qiziqadi. |
| увлека́ться | mahliyo bo'lmoq | Она́ увлека́ется та́нцами. | Raqsga berilib ketgan. |
| горди́ться | faxrlanmoq | Мы горди́мся до́черью. | Qizimiz bilan faxrlanamiz. |
| управля́ть | boshqarmoq | Он управля́ет компа́нией. | Kompaniyani boshqaradi. |
| руководи́ть | rahbarlik qilmoq | Она́ руководи́т отде́лом. | Bo'limga rahbarlik qiladi. |
| владе́ть | egallamoq, bilmoq | Я владе́ю не́сколькими языка́ми. | Bir necha tilni bilaman. |
| по́льзоваться | foydalanmoq | Я по́льзуюсь словарём. | Lug'atdan foydalanaman. |
| наслажда́ться | rohatlanmoq | Мы наслажда́емся отдыхом. | Dam olishdan rohatlanamiz. |
| дорожи́ть | qadrlamoq | Я дорожу́ дру́жбой. | Do'stlikni qadrlayman. |
Он руководи́т кру́пным прое́ктом. U yirik loyihaga rahbarlik qiladi.
Я по́льзуюсь обще́ственным тра́нспортом. Jamoat transportidan foydalanaman.
Мы дорожи́м ва́шим дове́рием. Sizning ishonchingizni qadrlaymiz.DIQQAT — predlogsizlik: занима́юсь со спо́ртом, управля́ю с маши́ной, по́льзуюсь с словарём — bu fe'llar творительный ga to'g'ridan-to'g'ri ulanadi. с faqat "birga" ma'nosida qoladi: занима́юсь с тре́нером (murabbiy bilan birga). владе́ть языко́м (tilni bilmoq) владе́ть с ке́м-то emas.
3.5. Guruh 5 — PREDLOGLI BOSHQARUV (eng muhim B2 qismi)
Bu — darsning eng amaliy va eng ko'p xato chiqadigan qismi. Bir qator fe'l obyektni ma'lum predlog + ma'lum kelishik orqali boshqaradi. Bu yerda o'zbek yoki ingliz mantiqi deyarli ishlamaydi — har bir "fe'l + predlog" juftligini alohida yodlash kerak.
(a) О / ОБ + ПРЕДЛОЖНЫЙ — fikr, g'amxo'rlik mavzusi:
| Fe'l | Boshqaruv | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| ду́мать | о + предл. | Я ду́маю о бу́дущем. | Kelajak haqida o'ylayman. |
| забо́титься | о + предл. | Она́ забо́тится о де́тях. | Bolalar haqida g'amxo'rlik qiladi. |
| мечта́ть | о + предл. | Он мечта́ет о пое́здке. | Sayohat haqida orzu qiladi. |
| говори́ть / расска́зывать | о + предл. | Мы говори́м о рабо́те. | Ish haqida gaplashamiz. |
| помни́ть / забыва́ть | о + предл. | Не забыва́й о встре́че. | Uchrashuvni unutma. |
(b) НА + ВИНИТЕЛЬНЫЙ — yo'nalish, umid, ta'sir:
| Fe'l | Boshqaruv | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| наде́яться | на + вин. | Я наде́юсь на успе́х. | Muvaffaqiyatga umid qilaman. |
| влия́ть | на + вин. | Пого́да влия́ет на настрое́ние. | Havo kayfiyatga ta'sir qiladi. |
| серди́ться / зли́ться | на + вин. | Он серди́тся на меня́. | Menga jahli chiqadi. |
| жа́ловаться | на + вин. | Она́ жа́луется на боль. | Og'riqdan shikoyat qiladi. |
| обраща́ть внима́ние | на + вин. | Обрати́те внима́ние на де́тали. | Tafsilotlarga e'tibor bering. |
(c) ОТ + РОДИТЕЛЬНЫЙ — manba, uzoqlashish, bog'liqlik:
| Fe'l | Boshqaruv | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| зави́сеть | от + род. | Всё зави́сит от тебя́. | Hammasi senga bog'liq. |
| отказа́ться | от + род. | Он отказа́лся от по́мощи. | Yordamdan voz kechdi. |
| защища́ть | от + род. | Крыша защища́ет от дождя́. | Tom yomg'irdan himoya qiladi. |
| страда́ть | от + род. | Она́ страда́ет от головно́й бо́ли. | Bosh og'rig'idan aziyat chekadi. |
(d) В + ПРЕДЛОЖНЫЙ (ishtirok) / В + ВИНИТЕЛЬНЫЙ (ishonch):
| Fe'l | Boshqaruv | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| уча́ствовать | в + предл. | Я уча́ствую в ко́нкурсе. | Tanlovda ishtirok etaman. |
| сомнева́ться | в + предл. | Я сомнева́юсь в э́том. | Bunga shubha qilaman. |
| нужда́ться | в + предл. | Он нужда́ется в по́мощи. | Yordamga muhtoj. |
| ве́рить | в + вин. | Я ве́рю в тебя́. | Senga ishonaman (imon). |
| влюби́ться | в + вин. | Он влюби́лся в неё. | Unga oshiq bo'ldi. |
(e) К + ДАТЕЛЬНЫЙ — intilish, tayyorgarlik, murojaat:
| Fe'l | Boshqaruv | Misol | O'zbekcha |
|---|---|---|---|
| гото́виться | к + дат. | Я гото́влюсь к экза́мену. | Imtihonga tayyorlanaman. |
| стреми́ться | к + дат. | Он стреми́тся к це́ли. | Maqsadga intiladi. |
| обраща́ться | к + дат. | Я обраща́юсь к врачу́. | Shifokorga murojaat qilaman. |
| привыка́ть | к + дат. | Я привы́к к шу́му. | Shovqinga o'rgandim. |
| относи́ться | к + дат. | Как ты отно́сишься к э́тому? | Bunga qanday qaraysan? |
Всё зави́сит от твоего́ реше́ния. Hammasi sening qaroringga bog'liq.
Я наде́юсь на ва́шу по́мощь. Sizning yordamingizga umid qilaman.
Она́ забо́тится о больно́й ма́тери. Kasal onasi haqida g'amxo'rlik qiladi.
Мы уча́ствуем в ва́жном прое́кте. Muhim loyihada ishtirok etamiz.
Он обрати́лся к дире́ктору за по́мощью. Direktorga yordam so'rab murojaat qildi.B2 kaliti: predlogli boshqaruvda fe'l predlogni "yopishtirib" boshqaradi. ду́мать har doim о (о бу́дущем), наде́яться har doim на (на успе́х), зави́сеть har doim от (от пого́ды). Predlogni almashtirsangiz — xato: ду́маю на бу́дущее, наде́юсь о успе́хе. Fe'l va predlogni bitta so'z kabi yodlang: ду́мать-о, наде́яться-на, зави́сеть-от.
3.6. Rus tili o'zbek/ingliz mantiqidan AJRALADIGAN nuqtalar
Ba'zi fe'llarning boshqaruvi o'zbek yoki ingliz tilidan mutlaqo farq qiladi — bu yerda tarjima "aldaydi". Bularni alohida, yoddan yodlash shart.
(1) жени́ться / выходи́ть за́муж — uylanmoq / turmushga chiqmoq:
Он жени́лся на Ма́ше. U Mashaga uylandi. (жени́ться на + предложный!)
Она́ вы́шла за́муж за Ива́на. U Ivanga turmushga chiqdi. (за + винительный!)жени́лся с Ма́шей (o'zbekcha "bilan" ta'sirida) — noto'g'ri! жени́ться на ком (предложный). Ayol tomonidan esa boshqacha: выходи́ть за́муж за кого (за + винительный).
(2) игра́ть — o'yin va cholg'u farqi:
Я игра́ю в футбо́л. Futbol o'ynayman. (o'yin/sport в + винительный)
Я игра́ю в ша́хматы. Shaxmat o'ynayman. (в + винительный)
Я игра́ю на гита́ре. Gitara chalaman. (cholg'u asbob на + предложный)
Она́ игра́ет на пиани́но. U pianino chaladi. (на + предложный)Qoida: o'yin/sport игра́ть в (винительный), cholg'u asbob игра́ть на (предложный). Buni chalkashtirish — juda ko'p uchraydigan xato.
(3) смея́ться / шути́ть — kulmoq/hazil:
Не смейся надо мной. Ustimdan kulma. (смея́ться над + творительный)
Он подшути́л над дру́гом. Do'sti ustidan hazil qildi. (над + творительный)Ingliz "laugh at" mantiqi bu yerda ishlamaydi — rus tilida смея́ться над кем (над + творительный).
(4) поздравля́ть / благодари́ть — tabriklamoq/rahmat aytmoq:
Поздравля́ю тебя́ с пра́здником! Bayram bilan tabriklayman! (поздравля́ть с + творительный)
Спаси́бо тебе́ за по́мощь. Yordaming uchun rahmat. (благодари́ть за + винительный)поздравля́ть кого́ (вин.) с чем (твор.) — ikkita boshqaruv birga: odam — винительный, sabab — с + творительный. благодари́ть кого́ (вин.) за что (вин.) — sabab за + винительный.
(5) ba'zi fe'llar ikki xil boshqaruv, ikki xil ma'no:
Я ве́рю тебе́. Senga ishonaman (aytganingga). (дательный)
Я ве́рю в тебя́. Senga ishonaman (qodirligingga). (в + винительный)
Он ду́мает о рабо́те. Ish haqida o'ylaydi. (о + предложный — mavzu)
Он ду́мает над зада́чей. Masala ustida o'ylaydi. (над + творительный — yechishga urinish)B2 tuyg'usi: bu "ajraladigan" fe'llarda tarjima mantiqiga ishonmang. O'zbek "bilan" ni ko'rib avtomatik с qo'ymang (жени́ться на, emas с); ingliz "at/about/on" ni ko'chirmang (смея́ться над, игра́ть в/на). Har bir bunday fe'lni misol jumla bilan yodlab, "qulog'ingizga" o'rnating.
3.7. Umumiy jadval — fe'l boshqaruvining B2 xaritasi
Bu jadval — darsning kaliti. Uni ko'chirib oling va yodlang.
| Kelishik / predlog | Fe'llar | Namuna |
|---|---|---|
| вин. (predlogsiz) | чита́ть, знать, люби́ть, ви́деть, по́мнить, изуча́ть | чита́ть кни́гу |
| род. (predlogsiz) | боя́ться, достига́ть, жела́ть, тре́бовать, избега́ть, каса́ться | боя́ться темноты́ |
| дат. (predlogsiz) | помога́ть, меша́ть, сове́товать, звони́ть, ве́рить, принадлежа́ть, ра́доваться, удивля́ться, зави́довать | звони́ть дру́гу |
| твор. (predlogsiz) | занима́ться, интересова́ться, увлека́ться, горди́ться, управля́ть, руководи́ть, владе́ть, по́льзоваться, дорожи́ть | занима́ться спо́ртом |
| о + предл. | ду́мать, забо́титься, мечта́ть, говори́ть, помни́ть | ду́мать о бу́дущем |
| на + вин. | наде́яться, влия́ть, серди́ться, жа́ловаться | наде́яться на успе́х |
| от + род. | зави́сеть, отказа́ться, защища́ть, страда́ть | зави́сеть от пого́ды |
| в + предл. | уча́ствовать, сомнева́ться, нужда́ться | уча́ствовать в ко́нкурсе |
| в + вин. | ве́рить (в), влюби́ться, игра́ть (o'yin) | ве́рить в побе́ду |
| к + дат. | гото́виться, стреми́ться, обраща́ться, привыка́ть, относи́ться | гото́виться к экза́мену |
| на + предл. | жени́ться, игра́ть (cholg'u) | жени́ться на Ма́ше |
| за + вин. | выходи́ть за́муж, благодари́ть | благодари́ть за по́мощь |
| над + твор. | смея́ться, шути́ть, рабо́тать, ду́мать (над) | смея́ться над шу́ткой |
| с + твор. | поздравля́ть, знако́миться, встреча́ться | поздравля́ть с пра́здником |
4. Ko'p misollar
Родительный boshqaruvi (боя́ться, тре́бовать, дости́чь...):
Ма́ленькие де́ти ча́сто боя́тся темноты́. Kichik bolalar ko'pincha qorong'idan qo'rqadi.
Э́та рабо́та тре́бует большо́го терпе́ния. Bu ish katta sabr talab qiladi.
По́сле мно́гих лет он дости́г свое́й це́ли. Ko'p yillardan so'ng u maqsadiga erishdi.
Мы избега́ем ли́шних расхо́дов. Ortiqcha xarajatlardan qochamiz.
Э́то реше́ние каса́ется всей компа́нии. Bu qaror butun kompaniyaga tegishli.Дательный boshqaruvi (звони́ть, ве́рить, зави́довать...):
Ка́ждый ве́чер я звоню́ роди́телям. Har oqshom ota-onamga qo'ng'iroq qilaman.
Не ме́шайте води́телю во вре́мя езды́. Haydash paytida haydovchiga xalaqit bermang.
Никто́ не ве́рил его́ обеща́ниям. Hech kim uning va'dalariga ishonmasdi.
Де́ти о́чень обра́довались пода́рку. Bolalar sovg'aga juda quvonishdi.
Я сове́тую вам обрати́ться к специали́сту. Sizga mutaxassisga murojaat qilishni maslahat beraman.Творительный boshqaruvi (управля́ть, владе́ть, дорожи́ть...):
Она́ уже́ де́сять лет руководи́т шко́лой. U o'n yildan beri maktabga rahbarlik qiladi.
Он свобо́дно владе́ет тремя́ иностра́нными языка́ми. U uch chet tilini erkin biladi.
Мы горди́мся достиже́ниями на́ших студе́нтов. Talabalarimizning yutuqlari bilan faxrlanamiz.
Я по́льзуюсь э́тим прило́жением ка́ждый день. Bu ilovadan har kuni foydalanaman.
Береги́ здоро́вье и дорожи́ вре́менем. Sog'lig'ingni asra va vaqtni qadrla.Predlogli boshqaruv (о, на, от, в, к):
Роди́тели всегда́ забо́тятся о свои́х де́тях. Ota-onalar doim bolalari haqida g'amxo'rlik qiladi.
Успе́х проекта зави́сит от кома́ндной рабо́ты. Loyiha muvaffaqiyati jamoaviy ishga bog'liq.
Не серди́сь на меня́ за опозда́ние. Kechikkanim uchun menga jahling chiqmasin.
Ты́сячи люде́й уча́ствуют в маратоне ка́ждый год. Har yili minglab odam maratonda ishtirok etadi.
Я привы́к к но́вому расписа́нию. Yangi jadvalga o'rgandim."Ajraladigan" boshqaruv (жени́ться на, игра́ть в/на, смея́ться над):
Он жени́лся на свое́й одноку́рснице. U kursdoshiga uylandi.
Ле́том мы ча́сто игра́ем в волейбо́л на пля́же. Yozda plyajda tez-tez voleybol o'ynaymiz.
Мой сын у́чится игра́ть на скри́пке. O'g'lim skripka chalishni o'rganyapti.
Не смейся над чужи́ми оши́бками. O'zganing xatolari ustidan kulma.
Поздравля́ю вас с успе́шной защи́той! Muvaffaqiyatli himoyangiz bilan tabriklayman!E'tibor bering: har misolda fe'l boshqaruvni "sudrab" keladi — зави́сит от рабо́ты, забо́тятся о де́тях, жени́лся на одноку́рснице. Fe'lni ko'rgan zahoti "u qaysi kelishik/predlogni so'raydi?" degan savol avtomatik miyangizda yonishi kerak.
5. Talaffuz bo'limi
Fe'l boshqaruvida predlog ko'pincha urg'usiz bo'lib, keyingi so'zga qo'shilib aytiladi. Bunga alohida e'tibor bering.
- боя́ться /ba-YÁT-sa/ — urg'u "я"da; qaytim -ся undoshdan keyin "tsa": "bayátsa". Родительный bilan: бою́сь темноты́ /ba-YÚS tim-na-TÝ/.
- зави́сеть /za-VÍ-sit/ — urg'u ikkinchi bo'g'inda ("ви"); от urg'usiz qo'shiladi: зави́сеть от пого́ды /za-VÍ-sit at pa-GÓ-dy/.
- наде́яться /na-DÉ-yit-sa/ — urg'u "де"da; на urg'usiz: наде́яться на успе́х /na-DÉ-yit-sa na us-PÉH/.
- забо́титься /za-BÓ-tit-sa/ — urg'u "бо"da; о urg'usiz "a": забо́титься о де́тях /za-BÓ-tit-sa a-DÉ-tih/.
- жени́ться /zhy-NÍT-sa/ — urg'u oxirda; на urg'usiz: жени́ться на Ма́ше /zhy-NÍT-sa na-MÁ-she/.
- уча́ствовать /u-CHÁST-va-vat/ — urg'u "ча"da; "в"lardan biri jarangsizlashadi; в ко́нкурсе /f-KÓN-kur-sye/.
- интересова́ться /in-ti-ri-sa-VÁT-sa/ — urg'u "ва"da; uzun so'z, bo'g'inlab mashq qiling.
Muhim qoida: predloglar (о, на, от, к, в, с, над) deyarli har doim urg'usiz va keyingi so'zga yopishib aytiladi. о бу́дущем "abúdushchem", от пого́ды "atpagódy", к врачу́ "kvrachú". Urg'u har doim asosiy so'zda qoladi, predlogda emas.
Reduksiya: predlogdagi urg'usiz о "a" (о рабо́те "arabóte"), на dagi "а" susayadi. -тся / -ться har doim "tsa": боя́ться "bayátsa", забо́тится "zabótitsa".
Topshiriq: ovoz chiqarib, fe'l va boshqaruvni bir nafasda ayting: боя́ться темноты́ · зави́сеть от пого́ды · наде́яться на успе́х · жени́ться на Ма́ше · игра́ть на гита́ре · смея́ться над шу́ткой.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| боя́ться (+ род.) | бо-я́ть-ся | qo'rqmoq | Бою́сь темноты́. |
| тре́бовать (+ род.) | тре́-бо-вать | talab qilmoq | Тре́бует внима́ния. |
| достига́ть / дости́чь (+ род.) | до-сти-га́ть | erishmoq | Дости́г це́ли. |
| избега́ть (+ род.) | из-бе-га́ть | qochmoq, chetlamoq | Избега́ет конфли́ктов. |
| каса́ться (+ род.) | ка-са́ть-ся | tegishli bo'lmoq | Э́то не каса́ется тебя́. |
| звони́ть (+ дат.) | зво-ни́ть | qo'ng'iroq qilmoq | Звоню́ дру́гу. |
| ве́рить (+ дат. / в + вин.) | ве́-рить | ishonmoq | Ве́рю тебе́ / в тебя́. |
| зави́довать (+ дат.) | за-ви́-до-вать | havas/hasad qilmoq | Зави́дует сосе́ду. |
| принадлежа́ть (+ дат.) | при-над-ле-жа́ть | tegishli bo'lmoq | Дом принадлежи́т отцу́. |
| дорожи́ть (+ твор.) | до-ро-жи́ть | qadrlamoq | Дорожу́ дру́жбой. |
| ду́мать (о + предл.) | ду́-мать | o'ylamoq | Ду́маю о бу́дущем. |
| забо́титься (о + предл.) | за-бо́-тить-ся | g'amxo'rlik qilmoq | Забо́тится о де́тях. |
| наде́яться (на + вин.) | на-де́-ять-ся | umid qilmoq | Наде́юсь на успе́х. |
| влия́ть (на + вин.) | вли-я́ть | ta'sir qilmoq | Влия́ет на настрое́ние. |
| жа́ловаться (на + вин.) | жа́-ло-вать-ся | shikoyat qilmoq | Жа́луется на боль. |
| зави́сеть (от + род.) | за-ви́-сеть | bog'liq bo'lmoq | Зави́сит от тебя́. |
| отказа́ться (от + род.) | от-ка-за́ть-ся | voz kechmoq | Отказа́лся от по́мощи. |
| уча́ствовать (в + предл.) | у-ча́ст-во-вать | ishtirok etmoq | Уча́ствую в ко́нкурсе. |
| сомнева́ться (в + предл.) | со-мне-ва́ть-ся | shubha qilmoq | Сомнева́юсь в э́том. |
| стреми́ться (к + дат.) | стре-ми́ть-ся | intilmoq | Стреми́тся к це́ли. |
| обраща́ться (к + дат.) | об-ра-ща́ть-ся | murojaat qilmoq | Обраща́юсь к врачу́. |
| жени́ться (на + предл.) | же-ни́ть-ся | uylanmoq | Жени́лся на Ма́ше. |
| смея́ться (над + твор.) | сме-я́ть-ся | kulmoq | Смеётся над шу́ткой. |
| поздравля́ть (с + твор.) | по-здрав-ля́ть | tabriklamoq | Поздравля́ю с пра́здником. |
Yodlash qoidasi: bu darsda so'zni hech qachon yolg'iz yodlamang — doim boshqaruvi bilan: quruq "боя́ться" emas — "боя́ться темноты́"; "зави́сеть" emas — "зави́сеть от пого́ды"; "жени́ться" emas — "жени́ться на ком". Kartaning old tomoniga fe'l + predlog/kelishik belgisini birga yozing (наде́яться на + вин.).
7. Dialog
— Приве́т, Ка́тя! Слы́шал, ты уча́ствуешь — Salom, Katya! Eshitishimcha, tarjimonlar
в ко́нкурсе перево́дчиков? tanlovida qatnashyapsan?
(уча́ствовать в + предл.)
— Да! Я давно́ мечта́ю о тако́й возмо́жности. — Ha! Bunday imkoniyat haqida ancha
orzu qilardim. (мечта́ть о + предл.)
— Здо́рово. А ты не бои́шься конкуре́нции? — Zo'r. Raqobatdan qo'rqmaysanmi?
(боя́ться + род.)
— Немно́го. Но всё зави́сит от подгото́вки, — Ozgina. Lekin hammasi tayyorgarlikka
поэ́тому я серьёзно гото́влюсь к нему́. bog'liq, shuning uchun unga jiddiy
tayyorlanyapman.
(зави́сеть от + род.; гото́виться к + дат.)
— Пра́вильно. Я ве́рю в тебя́, ты справишься. — To'g'ri. Men senga ishonaman, uddasidan
chiqasan. (ве́рить в + вин.)
— Спаси́бо! Кста́ти, помо́жешь мне с одни́м — Rahmat! Aytgancha, bitta matnda
те́кстом? Я сомнева́юсь в переводе одно́й фра́зы. yordam berasanmi? Bir iboraning
tarjimasiga shubha qilaman.
(помо́чь + дат.; сомнева́ться в + предл.)
— Коне́чно. Обраща́йся ко мне в любо́е вре́мя. — Albatta. Istagan vaqtingda menga
murojaat qil. (обраща́ться к + дат.)
— Ты настоя́щий друг. Я о́чень дорожу́ на́шей — Sen chin do'stsan. Do'stligimizni
дру́жбой. juda qadrlayman. (дорожи́ть + твор.)
— И я. А по́сле ко́нкурса поздравлю́ тебя́ — Men ham. Tanlovdan keyin g'alaba bilan
с побе́дой! tabriklayman! (поздравля́ть с + твор.)E'tibor bering: bir suhbatda B2 fe'l boshqaruvining butun spektri ishladi: уча́ствовать в ко́нкурсе (в + предл.), мечта́ть о (о + предл.), боя́ться конкуре́нции (род.), зави́сеть от (от + род.), гото́виться к (к + дат.), ве́рить в (в + вин.), сомнева́ться в (в + предл.), обраща́ться к (к + дат.), дорожи́ть дру́жбой (твор.), поздравля́ть с (с + твор.). Har fe'l o'z predlogini "sudrab" keldi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
Родительный fe'liga tushum yoki noto'g'ri predlog: бою́сь темноту́, бою́сь от темноты́, дости́г це́ль. бою́сь темноты́, дости́г це́ли, тре́бует де́нег. Sabab: боя́ться, дости́чь, тре́бовать, избега́ть, каса́ться — родительный ni predlogsiz boshqaradi.
звони́ть ni tushum bilan (ingliz "call somebody" ta'sirida): звоню́ дру́га, звоню́ ма́му. звоню́ дру́гу, звоню́ ма́ме. Sabab: звони́ть кому́ — дательный (adresat).
жени́ться ni "bilan"с bilan: он жени́лся с Ма́шей. он жени́лся на Ма́ше. Sabab: жени́ться на ком — на + предложный. (Ayol tomonidan: вы́шла за́муж за Ива́на — за + винительный.)
игра́ть ni chalkashtirish: игра́ю на футбо́л, игра́ю в гита́ре. игра́ю в футбо́л (o'yin в + вин.), игра́ю на гита́ре (cholg'u на + предл.). Sabab: sport/o'yin — в, cholg'u asbob — на.
Predlogni almashtirish: ду́маю на бу́дущее, наде́юсь о по́мощи, зави́сит на пого́ды. ду́маю о бу́дущем (о + предл.), наде́юсь на по́мощь (на + вин.), зави́сит от пого́ды (от + род.). Sabab: har fe'l aniq predlogni "yopishtirib" boshqaradi.
Творительный fe'liga predlog qo'shish: интересу́юсь с исто́рией, владе́ю с языко́м. интересу́юсь исто́рией, владе́ю языко́м. Sabab: интересова́ться, владе́ть, управля́ть — творительный ga predlogsiz ulanadi.
смея́ться ni ingliz "at"на bilan: смеётся на меня́. смеётся надо мной. Sabab: смея́ться над кем — над + творительный.
Mini-mashq (xatolarni to'g'rilang)
1. Я не бою́сь никого́ и ничто́.
2. Ка́ждый ве́чер я звоню́ мою́ сестру́.
3. Он жени́лся с краси́вой де́вушкой.
4. Мы ду́маем на на́ше бу́дущее.
5. Она́ игра́ет в скри́пке о́чень хорошо́.(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Qavsdagi otni родительный yoki дательный ga qo'ying (fe'lga qarab):
Ма́льчик бои́тся (соба́ка) ___ .
Я звоню́ (ба́бушка) ___ ка́ждый день.
Э́та рабо́та тре́бует (терпе́ние) ___ .
Не меша́й (брат) ___ .
Мы дости́гли (успе́х) ___ .Mashq 2. Творительный yoki дательный? Fe'lga qarab tanlang:
Я горжу́сь (сын) ___ . [Тв / Дат?]
Я помога́ю (сын) ___ . [Тв / Дат?]
Он управля́ет (компа́ния) ___ . [Тв / Дат?]
Кни́га принадлежи́т (я) ___ . [Тв / Дат?]
Он зави́дует (друг) ___ . [Тв / Дат?]Mashq 3. To'g'ri predlogni qo'ying (о, на, от, в, к):
Я наде́юсь ___ ва́шу по́мощь.
Всё зави́сит ___ пого́ды.
Она́ забо́тится ___ роди́телях.
Мы уча́ствуем ___ ко́нкурсе.
Он гото́вится ___ экза́мену.Mashq 4. "Ajraladigan" boshqaruv — to'g'ri predlog va kelishikni qo'ying:
Он жени́лся ___ (Мари́я) ___ . (uylandi)
Я игра́ю ___ (пиани́но) ___ . (chalaman)
Де́ти игра́ют ___ (футбо́л) ___ . (o'ynaydi)
Не смейся ___ (я) ___ . (ustimdan)
Поздравля́ю тебя́ ___ (день рожде́ния) ___ . (tabriklayman)Mashq 5. Fe'lni to'g'ri boshqaruv bilan bog'lang (jadval bilan tekshiring):
интересова́ться ___ (san'at bilan — иску́сство)
отказа́ться ___ (taklifdan — предложе́ние)
стреми́ться ___ (bilimga — зна́ния)
сомнева́ться ___ (natijaga — результа́т)
жа́ловаться ___ (bosh og'rig'idan — головна́я боль)Mashq 6. Xatoni toping va to'g'rilang:
1. Я бою́сь высоту́.
2. Позвони́ мне до́ктора.
3. Он всегда́ забо́тится об свою́ семью́.
4. Мы горди́мся с на́шей кома́ндой.
5. Она́ вы́шла за́муж на бога́того челове́ка.Mashq 7. O'zbekchadan ruschaga o'giring (urg'u bilan):
1. Men qorong'idan qo'rqmayman.
2. Hammasi senga bog'liq.
3. U kelajak haqida orzu qiladi.
4. Do'stimga qo'ng'iroq qilaman.
5. U kursdoshiga uylandi.
6. Bayram bilan tabriklayman!Mashq 8. Bir fe'l — ikki boshqaruv, ikki ma'no. Farqini izohlang:
Я ве́рю (тебе́ / в тебя́). ___
Он ду́мает (о зада́че / над зада́чей). ___10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
- Boshqaruv guruhlari o'yini: Wisar AIdan 12 ta fe'l berishni so'rang (боя́ться, звони́ть, зави́сеть, наде́яться, жени́ться, игра́ть...). Har biriga to'g'ri kelishik/predlog bilan gap tuzing. AI qaysi guruhga (вин./род./дат./твор./predlogli) tegishli ekanini va xatolaringizni tushuntirsin.
- Predlog "kaliti": AIga 8 ta predlogli fe'l bilan gap yozing (ду́мать о, наде́яться на, зави́сеть от, уча́ствовать в, обраща́ться к, поздравля́ть с). AI predlog va kelishik to'g'riligini tekshirsin.
- "Aldash" fe'llari: AIdan жени́ться, выходи́ть за́муж, игра́ть, смея́ться, благодари́ть fe'llari bilan gap so'rang. Bu fe'llarni o'zbek/ingliz mantiqisiz, faqat rus boshqaruvi bilan ishlating. AI baholasin.
- O'zingiz haqingizda: AIga qiziqishlaringiz, qo'rquvlaringiz, rejalaringiz haqida yozing (интересу́юсь..., бою́сь..., мечта́ю о..., гото́влюсь к...). Har jumlada to'g'ri boshqaruvni tanlang; AI tuzatsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim):
- Я не бою́сь никого́ и ничего́ (боя́ться + род.). 2. Ка́ждый ве́чер я звоню́ сестре́ (звони́ть + дат.). 3. Он жени́лся на краси́вой де́вушке (жени́ться на + предл.). 4. Мы ду́маем о на́шем бу́дущем (ду́мать о + предл.). 5. Она́ игра́ет на скри́пке (cholg'u на + предл.).
Mashq 1: соба́ки (род.); ба́бушке (дат.); терпе́ния (род.); бра́ту (дат.); успе́ха (род.).
Mashq 2: сы́ном (Тв — горди́ться); сы́ну (Дат — помога́ть); компа́нией (Тв — управля́ть); мне (Дат — принадлежа́ть); дру́гу (Дат — зави́довать).
Mashq 3: на ва́шу по́мощь; от пого́ды; о роди́телях; в ко́нкурсе; к экза́мену.
Mashq 4: жени́лся на Мари́и (на + предл.); игра́ю на пиани́но (на + предл.); игра́ют в футбо́л (в + вин.); не смейся надо мной (над + твор.); поздравля́ю с днём рожде́ния (с + твор.).
Mashq 5: интересова́ться иску́сством (Тв); отказа́ться от предложе́ния (от + род.); стреми́ться к зна́ниям (к + дат.); сомнева́ться в результа́те (в + предл.); жа́ловаться на головну́ю боль (на + вин.).
Mashq 6:
- Я бою́сь высоты́. (боя́ться + род.)
- Позвони́ до́ктору. (звони́ть + дат. — odam adresat.)
- Он всегда́ забо́тится о свое́й семье́. (забо́титься о + предл.)
- Мы горди́мся на́шей кома́ндой. (горди́ться + твор., predlogsiz.)
- Она́ вы́шла за́муж за бога́того челове́ка. (выходи́ть за́муж за + вин.)
Mashq 7 (namuna javoblar):
- Я не бою́сь темноты́.
- Всё зави́сит от тебя́.
- Он мечта́ет о бу́дущем.
- Я звоню́ дру́гу.
- Он жени́лся на свое́й одноку́рснице.
- Поздравля́ю с пра́здником!
Mashq 8: Я ве́рю тебе́ (дат.) — "aytganingga ishonaman, yolg'on emas"; Я ве́рю в тебя́ (в + вин.) — "sening qodirligingga, kelajagingga ishonaman". · Он ду́мает о зада́че (о + предл.) — "masala haqida (mavzu sifatida) o'ylaydi"; Он ду́мает над зада́чей (над + твор.) — "masalani yechishga urinib, uning ustida bosh qotiradi".
12. Xulosa va keyingi dars
- Fe'l boshqaruvi (глаго́льное управле́ние) — har fe'l o'zidan keyingi so'zni ma'lum kelishik va (kerak bo'lsa) predlogga qo'yishni "buyuradi". Bu — B2 dagi eng katta xatolik manbai, chunki o'zbek/ingliz mantiqi ko'pincha ishlamaydi.
- Beshta asosiy guruh:
- вин. (predlogsiz): чита́ть, знать, люби́ть, ви́деть, изуча́ть (o'zbekcha "-ni", xato kam);
- род. (predlogsiz): боя́ться, дости́чь, тре́бовать, избега́ть, каса́ться ( tushum emas!);
- дат. (predlogsiz): помога́ть, звони́ть, ве́рить, принадлежа́ть, зави́довать, ра́доваться;
- твор. (predlogsiz): занима́ться, интересова́ться, управля́ть, владе́ть, дорожи́ть ( с qo'shmang!);
- predlogli: ду́мать о, забо́титься о, наде́яться на, влия́ть на, зави́сеть от, отказа́ться от, уча́ствовать в, обраща́ться к, гото́виться к, стреми́ться к.
- Rus tili "ajraladigan" nuqtalar (yoddan!): жени́ться на ком (uylanmoq), выходи́ть за́муж за кого (turmushga chiqmoq), игра́ть в футбо́л (o'yin) / игра́ть на гита́ре (cholg'u), смея́ться над кем, поздравля́ть с чем.
- Bir fe'l — ikki boshqaruv, ikki ma'no: ве́рить кому́ (aytganiga) ве́рить в кого́ (qodirligiga); ду́мать о (mavzu) ду́мать над (yechishga urinish).
- Oltin qoida: fe'lni hech qachon yolg'iz yodlamang — doim boshqaruvi bilan bir "paket" qiling: боя́ться темноты́, зави́сеть от пого́ды, наде́яться на успе́х, жени́ться на ком. Predlog va kelishik — fe'lning ajralmas qismi.
Keyingi dars — B2 — 11-dars: Ot va sifat boshqaruvi (управле́ние существи́тельных и прилага́тельных) — не́нависть к, интере́с к, гото́вый к, дово́лен чем. Bugun siz fe'l qanday kelishik/predlog "so'rashini" ko'rdingiz; endi ko'rasiz: otlar va sifatlar ham xuddi shunday boshqaradi. интере́с к му́зыке (musiqaga qiziqish), не́нависть к лжи (yolg'onga nafrat), любо́вь к ро́дине (vatanga muhabbat); дово́лен чем (nimadan mamnun), гото́в к чему́ (nimaga tayyor), спосо́бен на что́. Ko'pincha ot fe'ldan yasaladi va o'sha boshqaruvni meros qilib oladi (забо́титься о де́тях забо́та о де́тях), shuning uchun bugungi tizim ertaga bevosita ishga tushadi.
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!