B2 — 26-dars: Prefiks va suffikslar semantikasi — ma'no ottenkalari (значе́ния приста́вок и су́ффиксов) — не-/без-/анти-/сверх-/пере-/недо- va -оньк-/-ищ-/-ушк-
B2 — YUQORI-O'RTA · 26-dars
1. Dars nomi va maqsad
O'tgan uch darsda (23–25) siz so'z qanday yasalishini o'rgandingiz: ot yasovchi suffikslar (реше́ние, мо́лодость), sifat/fe'l/ravish yasovchilari (городско́й, беле́ть, бы́стро) va qo'shma so'zlar (парохо́д, самолёт). Ya'ni siz so'zning skeletini — qaysi bo'lakdan qaysi turkum chiqishini — o'zlashtirdingiz. Bugun biz bir qadam chuqurroq tushamiz: so'z bo'laklarining nafaqat turkumini, balki ma'no ottenkasini — his-tuyg'u, baho, kuchaytirish yoki kamaytirish "rangini" — ochamiz.
Nega bu B2 darajaning eng nozik mavzusi? Chunki bu yerda prefiks yoki suffiks so'zning ma'nosini inkor qiladi, kuchaytiradi, kamaytiradi yoki unga hissiy bo'yoq beradi. Bir o'zak — bir necha his:
дом ("uy")
дом — uy (neytral)
до́мик — uycha, kichkina uy (-ик = kichraytirish + erkalash)
доми́ще — ulkan uy, uyday narsa (-ищ = kattalashtirish)
доми́шко — uypadar, arzimas uy (-ишк = mensimaslik)
бездо́мный — uysiz (без- = yo'qlik)Bitta дом — beshta so'z, beshta his: neytral, mehr, hayrat, nafrat, yo'qlik. O'zak bir xil — lekin prefiks va suffiks unga munosabat yuklaydi. B2 darajada aynan shu "munosabat"ni his qilish — ona tili egasidek gapirishning kalitidir.
Dars oxirida siz quyidagilarni erkin qila olasiz:
- inkor/yo'qlik prefikslarini farqlash: не- (несча́стье), без-/бес- (безрабо́тный), анти- (антиви́рус), контр- (контрата́ка);
- kuchaytirish prefikslarini tanish: сверх- (сверхчелове́к), пре- (прекра́сный), раз-/рас- (расхва́ливать);
- haddan oshish / kamlik prefikslarini farqlash: пере- (перегру́зка) недо- (недооцени́ть), под- (подзарабо́тать), про- (проспа́ть);
- baholovchi (оценочные) suffikslarni his qilish: erkalash -оньк-/-еньк-, -ушк-/-юшк- (до́ченька, ба́бушка), kichraytirish -ик/-ок/-чик (сто́лик), kattalashtirish -ищ- (доми́ще), mensimaslik -ишк- (городи́шко);
- notanish so'zdagi bo'lakning hissiy ottenkasini (ijobiy/salbiy, katta/kichik) aniqlab, gapning munosabatini tushunish.
Urg'u belgisi: ruscha so'zlarda urg'uli unlini ´ bilan ko'rsatamiz — несча́стье, сверхчелове́к, доми́ще, до́ченька. Baholovchi suffiks urg'uni ko'pincha o'ziga yoki o'zakka tortadi (дом доми́ще, до́ченька), shuning uchun har so'zni urg'usi bilan yodlang.
2. Avvalgi darajadan takror (so'z yasash — 23–25-dars asos)
Chuqur qismga o'tishdan oldin so'z yasashning poydevorini tiklaymiz. Rus so'zi prefiks + o'zak + suffiks + tugallanmadan tuziladi. Buni bir so'zda ko'raylik — бездо́мный (uysiz):
без- -дом- -н- -ый
PREFIKS O'ZAK SUFFIKS TUGALLANMA
(приста́вка)(ко́рень) (су́ффикс) (оконча́ние)
"…siz" "uy" (sifat) (erkak rod)23–25-darslarda siz asosan o'zak va suffiksning so'z turkumini qanday belgilashini ko'rdingiz:
FE'LDAN ot: реши́ть реше́ние (-ение = harakat)
SIFATDAN ot: до́брый доброта́ (-ота = mavhum belgi)
OTDAN sifat: го́род городско́й (-ск- = shaharga oid)
IKKI o'zak: пар + ход парохо́д (ulovchi -о-)Bugun esa aynan shu prefiks va suffikslarning ikkinchi, nozikroq vazifasini — ma'no ottenkasini — ochamiz. Suffiks nafaqat "ot yasaydi", balki "kichik va suyukli ot" yasashi mumkin; prefiks nafaqat "sifat yasaydi", balki "belgining yo'qligini yoki haddan oshganini" bildirishi mumkin.
Muhim bog'lanish: 23–25-darslarda savol "so'z qaysi turkum?" edi. Bugun savol "so'z qanday HIS bilan aytilyapti?" — mehr bilanmi, nafrat bilanmi, kuchaytirilganmi, yo'qmi? Bu — grammatikadan stilistikaga o'tish. Passiv "so'z tuzilishini bilish"dan aktiv "so'zning ohangini his qilish"ga ko'tarilamiz.
O'zbek tilida ham xuddi shu mantiq bor — har rus bo'lakiga o'zbekcha "egizak" topamiz:
uy uy + cha (kichik/mehr) = -ик/-оньк- (до́мик, до́ченька)
uy uy + i + siz (yo'qlik) = без- (бездо́мный)
katta kap-katta (kuchaytirish) = сверх-/пре- (сверхмо́щный, прекра́сный)Tez mashq: до́мик, бездо́мный, доми́ще — har birida bo'lakni (suffiks yoki prefiks) ajrating va u mehr, yo'qlik yoki hayrat bildiryaptimi ayting. (Javob: до́м-ик — mehr/kichik; без-до́мный — yo'qlik; дом-и́ще — hayrat/katta.)
3. Asosiy tushuntirish
Bugungi materialni ikki katta blokka bo'lamiz: avval PREFIKS semantikasi (ma'noni inkor qiladi, kuchaytiradi, kamaytiradi), keyin SUFFIKS semantikasi (so'zga hissiy baho — mehr, nafrat, katta/kichik — beradi).
3.1. Inkor va yo'qlik prefikslari — «yo'q, aksincha, …siz»
Bu guruh belgini yoki tushunchani inkor qiladi yoki uning yo'qligini bildiradi.
A) НЕ- — inkor, "…mas, …lik emas" (o'zbecha -mas, no-, be-). Otga, sifatga, ravishga qo'shiladi va qarama-qarshi ma'no beradi:
сча́стье (baxt) несча́стье — baxtsizlik, kulfat
пра́вда (haqiqat) непра́вда — yolg'on, haqiqat emas
дру́г (do'st) недру́г — dushman, do'st emas
возмо́жный (mumkin) невозмо́жный — imkonsiz
далеко́ (uzoq) недалеко́ — uzoq emas, yaqinNozik farq: не- ko'pincha shunchaki inkor emas, balki qarama-qarshi tushuncha yasaydi. несча́стье — "baxt yo'qligi" emas, balki kulfat, falokat (aktiv salbiy tushuncha). непра́вда — "haqiqat emas" darajasidan kuchliroq: yolg'on. O'zbekchada bu baxtsizlik, yolg'on, dushman — mustaqil salbiy so'zlar.
B) БЕЗ- / БЕС- — "…siz", biror narsaning yo'qligi (o'zbecha -siz). без- jarangli undoshdan oldin, бес- jarangsizdan oldin:
дом (uy) бездо́мный — uysiz
рабо́та (ish) безрабо́тный — ishsiz
поря́док (tartib) беспоря́док — tartibsizlik (бес- + poryadok)
коне́ц (oxir) бесконе́чный — cheksiz (бес- jarangsiz "к" dan)
опа́сность (xavf) безопа́сный — xavfsizImlo qoidasi (без-/бес-): jarangli undosh yoki unlidan oldin -з (безрабо́тный, безопа́сный), jarangsiz undoshdan (к, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш) oldin -с (бесконе́чный, беспоря́док, бесси́льный). Bu — 20-darslardagi jarangsizlanish qoidasining yozuvdagi aksi.
C) АНТИ- — "qarshi, aksil" (xalqaro, o'zbecha aksil-, anti-):
ви́рус антиви́рус — antivirus (virusga qarshi)
тела (tana) антите́ло — antitana (immunitet)
геро́й (qahramon) антигеро́й — antiqahramon
санита́рный антисанитари́я — antisanitariyaD) КОНТР- — "qarshi zarba, javob" (xalqaro, o'zbecha qarshi-):
ата́ка (hujum) контрата́ка — qarshi hujum
уда́р (zarba) контруда́р — javob zarbasi
ме́ра (chora) контрме́ра — qarshi chora
рево́люция контрреволю́ция — aksilinqilobАНТИ- КОНТР- farqi: анти- — umumiy qarama-qarshilik, mafkuraviy/tabiiy ("virusga, qahramonga qarshi bo'lgan narsa"); контр- — javob harakati, zarbaga zarba ("hujumga javoban hujum"). антиви́рус — himoya dasturi, контрата́ка — javob hujumi.
3.2. Kuchaytirish prefikslari — «o'ta, juda, haddan»
Bu guruh belgini yoki tushunchani kuchaytiradi, "eng yuqori daraja"ga ko'taradi.
A) СВЕРХ- — "o'ta, ustun, normadan yuqori" (o'zbecha o'ta-, ustun-):
челове́к (odam) сверхчелове́к — o'ta inson, super odam
при́быль (foyda) сверхпри́быль — o'ta yuqori foyda
зву́к (tovush) сверхзву́к — o'ta tovush (ultratovush)
мо́щный (qudratli) сверхмо́щный — o'ta qudratli
но́вый (yangi) сверхно́вый — o'ta yangi (yulduz: сверхно́вая)B) ПРЕ- — "juda, o'ta" (kitobiy/ekspressiv, o'zbecha juda, g'oyat). Sifatga qo'shilib "eng yuqori daraja" beradi:
кра́сный (chiroyli/qizil) прекра́сный — go'zal, ajoyib
до́брый (mehribon) предо́брый — juda mehribon
ми́лый (yoqimli) преми́лый — juda yoqimli
дли́нный (uzun) предли́нный — juda uzunDiqqat — ПРЕ- ПРИ-: bu ikki prefiks paronim (27-dars mavzusi!). пре- = "juda/o'ta" yoki "orqali" (прекра́сный — juda go'zal, преодоле́ть — yengib o'tmoq); при- = "yaqinlashish, qo'shimcha, tugallanmaganlik" (прие́хать — kelmoq, приоткры́ть — ozgina ochmoq). Ma'no butunlay boshqa: преда́ть (xiyonat qilmoq) ≠ прида́ть (qo'shmoq). Bugun ottenkani his qiling, ertaga farqni to'liq ochamiz.
C) РАЗ- / РАС- — "kuchli daraja, jonli ta'sir" (ekspressiv, o'zbecha maqtab, rosa). Fe'lga qo'shilib harakatni kuchaytiradi:
хвали́ть (maqtamoq) расхва́ливать — rosa maqtamoq, ko'klarga ko'tarmoq
крича́ться раскрича́ться — baqirib-chaqirib ketmoq
весели́ться развесели́ться — rosa ko'ngil ochmoq
красо́тка раскраса́вица — go'zallar go'zaliРАЗ-/РАС- ekspressivligi: bu prefiks fe'lga qo'shilganda ko'pincha harakatning kuchayib, avjiga chiqqanini bildiradi — "boshlab, rosa qilib ketmoq". расхва́ливать — shunchaki maqtash emas, haddan oshirib maqtash. So'zlashuvda hissiy bo'yoq beradi.
3.3. Haddan oshish va kamlik prefikslari — «ortiqcha yetarli emas»
Bu — B2 darajaning eng nozik jufti: harakat haddan oshdimi yoki yetib bormadimi?
A) ПЕРЕ- — "haddan oshish, ortiqcha" YOKI "qayta" (o'zbecha ortiqcha, qayta):
Haddan oshish (ortiqcha daraja):
грузи́ть (yuklamoq) перегру́зка — ortiqcha yuklanish, o'ta yuk
греть (isitmoq) перегре́ть — ortiqcha isitmoq
соли́ть (tuzlamoq) пересоли́ть — ortiqcha tuz solmoq
плати́ть (to'lamoq) переплати́ть — ortiqcha to'lab yubormoqQayta (takror bajarish):
де́лать (qilmoq) переде́лать — qayta qilmoq
писа́ть (yozmoq) переписа́ть — qayta yozmoq
чита́ть (o'qimoq) перечита́ть — qayta o'qimoqB) НЕДО- — "kamlik, yetarli emas, oxiriga yetmagan" (o'zbecha kam, chala). пере- ning to'liq aksi:
соли́ть (tuzlamoq) недосоли́ть — kam tuz solmoq (chala tuzlamoq)
оцени́ть (baholamoq) недооцени́ть — kam baholamoq, past baho bermoq
спать (uxlamoq) недосыпа́ть — yetarli uxlamaslik
де́лать (qilmoq) недоде́лать — chala qilmoq, oxiriga yetkazmaslikOltin qarama-qarshilik — ПЕРЕ- НЕДО-: bu juftlik B2 nozikligining cho'qqisi. пересоли́ть — ortiqcha tuz (sho'r bo'lib ketdi); недосоли́ть — kam tuz (tuzsiz qoldi). переоцени́ть — ortiqcha baholamoq; недооцени́ть — past baholamoq. Bir o'zak (-соли́ть, -оцени́ть), ikki teskari ottenka: "haddan oshdi" "yetmadi". Ovqat, baho, uyqu — hammasida ishlaydi.
C) ПОД- — "biroz, ozgina, yashirincha" (so'zlashuv, o'zbecha biroz, ...ib olmoq):
зарабо́тать (topmoq) подзарабо́тать — biroz pul ishlab olmoq
учи́ть (o'rganmoq) подучи́ть — biroz o'rganib olmoq
крепи́ть подкрепи́ться — biroz tamaddi qilib olmoq
сказа́ть (aytmoq) подсказа́ть — yashirincha aytib yubormoq (shipshitmoq)D) ПРО- — "o'tkazib yuborish, boy berish" (o'zbecha ...ib qo'ymoq, boy bermoq):
спать (uxlamoq) проспа́ть — uxlab qolmoq (vaqtni o'tkazib)
слу́шать (tinglamoq) прослу́шать — eshitmay qolmoq (o'tkazib)
пусти́ть пропусти́ть — o'tkazib yubormoq, qoldirmoq
гуля́ть прогуля́ть — (darsni) qoldirmoq, sayr bilan o'tkazmoqПОД- ПРО- ottenkasi: под- — "ozgina, qo'shimcha, foydaga" (подзарабо́тать — biroz qo'shimcha topmoq); про- — "o'tkazib yuborib, boy berib, zararga" (проспа́ть — uxlab, vaqtni boy bermoq). Biri yutuq, biri yo'qotish ottenkasini beradi.
3.4. Baholovchi suffikslar — erkalash va kichraytirish (уменьши́тельно-ласка́тельные)
Endi suffiks semantikasiga o'tamiz. Rus tilining eng "hissiy" tomoni — baholovchi suffikslar (оце́ночные су́ффиксы). Ular so'zga mehr, kichiklik, suyukli munosabat yuklaydi. Bu — o'zbekchada -cha, -gina, -jon bilan beriladi.
A) -ик / -ок / -чик / -к- — kichraytirish + iliqlik (o'zbecha -cha):
стол (stol) сто́лик — stolcha, kichkina stol
дом (uy) до́мик — uycha
друг (do'st) дружо́к — do'stjon, aziz do'st
сын (o'g'il) сыно́к — o'g'ilcha, o'g'lim (mehr bilan)
кни́га (kitob) кни́жка — kitobchaB) -оньк- / -еньк- — kuchli erkalash, mehr (o'zbecha -ginam, -jon):
дочь (qiz) до́ченька — qizginam, azizim qizim
ма́ма (ona) ма́монька — onajonim
ми́лый (yoqimli) ми́ленький — yoqimtoygina, shirin
хоро́ший (yaxshi) хоро́шенький — chiroygina, shirin
подру́га (dugona) подру́женька — dugonajonC) -ушк- / -юшк- / -ышк- — mehr, samimiylik (ko'pincha xalq tili, o'zbecha -jon, aziz):
ба́ба ба́бушка — buvi (aziz)
дед де́душка — bobo (aziz)
голова́ голо́вушка — boshginam (achinish/mehr bilan)
со́лнце со́лнышко — quyoshim (erkalash: "quyoshginam")
хлеб хле́бушек — nongina, aziz nonE'tibor: ба́бушка, де́душка endi neytral so'zlarga aylangan (shunchaki "buvi/bobo") — mehr ottenkasi so'z ma'nosiga singib ketgan. Lekin голо́вушка, со́лнышко, хле́бушек hali ham jonli hissiy bo'yoq saqlaydi: ular she'r, qo'shiq, mehrli nutqda ishlatiladi.
3.5. Baholovchi suffikslar — kattalashtirish va mensimaslik
Aksincha, ba'zi suffikslar so'zga kattalik, dag'allik yoki nafrat, kamsitish ottenkasini beradi.
A) -ищ- — kattalashtirish, hayrat (o'zbecha -day katta, ulkan):
дом (uy) доми́ще — ulkan uy, uyday narsa
рука́ (qo'l) ручи́ще — kaftday qo'l, katta qo'l
голос (ovoz) голоси́ще — gulduros ovoz, katta ovoz
си́ла (kuch) сили́ща — bahaybat kuch
жара́ (issiq) жари́ща — jazirama, qattiq issiq-ищ- ottenkasi: har doim ham salbiy emas — ko'pincha hayrat, ta'kid ("juda katta, ajoyib katta"). ручи́ще — "qanaqa katta qo'l!", жари́ща — "qanaqa issiq!". Rod: erkak/o'rta rodda -ище (доми́ще), ayol rodda -ища (сили́ща, ручи́ща).
B) -ишк- / -ишко — mensimaslik, kamsitish (o'zbecha -padar, arzimas):
го́род (shahar) городи́шко — shaharcha (past nazar bilan: arzimas shahar)
дом (uy) доми́шко — uypadar, xarob uy
челове́к (odam) челове́чишка — noshud odam, arzimas kimsa
ум (aql) умишко — kaltafahmlik, past aql
пальто́ пальти́шко — chala palto, eski paltoUch ottenkani solishtiring (bir o'zak, uch his): до́мик — mehr (uycha, kichkina yoqimli uy); доми́ще — hayrat/kattalik (ulkan uy); доми́шко — nafrat (uypadar, arzimas uy). Suffiks o'zakni o'zgartirmaydi — u faqat so'zlovchining munosabatini o'zgartiradi. Bu — rus tilining eng ekspressiv quroli.
C) -ун / -ул- / -яг- va boshqa xarakter suffikslari (shaxsga baho):
говори́ть говору́н — vaysaqi, ko'p gapiradigan
болта́ть болту́н — laqillama, mahmadana
хи́трый хитрю́га — ayyor (salbiy bo'yoq bilan)
рабо́тать работя́га — mehnatkash, tirishqoq (ijobiy)
весёлый весельча́к — hazilkash, xushchaqchaq3.6. So'zdagi ottenkani "o'qish" — amaliy ko'nikma
Bu — darsning yuragi. Notanish so'zni ko'rganda uni ikki bosqichda tahlil qiling: (1) o'zak — asosiy ma'no, (2) prefiks/suffiks — hissiy yoki mantiqiy ottenka. Ottenka sizga so'zlovchining munosabatini aytadi.
MISOL 1: недооцени́л
недо- + оцени́- + -л
"kamlik" "baho-" (o'tgan zamon)
"past baholadi, yetarlicha qadrlamadi" (недо- = yetmadi)
MISOL 2: сынишка спит
сын- + -ишк- + -а
"o'g'il" "kichik+mehr yoki achinish"
"o'g'ilcha uxlayapti" (achinish/erkalash — kontekstga qarab)
MISOL 3: какой домище!
дом- + -ищ- + -е
"uy" "kattalashtirish, hayrat"
"qanaqa katta uy!" (hayrat, ta'kid)
MISOL 4: бесполезный
бес- + -полез- + -н-ый
"…siz" "foyda" (sifat)
"foydasiz" (без-/бес- = yo'qlik)Oltin qoida (ottenkani yechish): avval o'zakni toping — u mavzuni beradi. Keyin prefiks/suffiksga qarab his/mantiq rangini aniqlang: не-/без-/анти- yo'qlik/qarshilik; сверх-/пре- kuchaytirish; пере- haddan oshish, недо- kamlik; -ик/-оньк-/-ушк- mehr/kichik; -ищ- kattalik/hayrat; -ишк- nafrat/kamsitish. O'zak + ottenka = so'zning to'liq ma'nosi va ohangi.
3.7. Bir o'zak — ottenkalar oilasi
Endi hammasini birlashtiramiz. Bitta o'zakdan bir necha so'z o'sadi — har biri boshqa his bilan. Дом o'zagi ("uy"):
дом- ("uy")
дом — uy (neytral)
до́мик — uycha (-ик: mehr/kichik)
доми́ще — ulkan uy (-ищ: hayrat/katta)
доми́шко — uypadar (-ишк: nafrat)
бездо́мный — uysiz (без-: yo'qlik)
надо́мный — uyda ishlaydigan (над-: o'rin, "uy ustida")
дома́шний — uy-, uyga oid (neytral sifat)Yana bir juftlik — kuchaytirish inkor, добр- ("mehr") o'zagidan:
добр- ("mehribon, ezgu")
до́брый — mehribon (neytral)
предо́брый — juda mehribon (пре-: kuchaytirish)
доброта́ — mehribonlik (-ота: mavhum ot)
недо́брый — badqovoq, yovuz (не-: inkor)
добря́к — ko'ngli bo'sh odam (-як: xarakter/mehr)Va harakat ottenkalari — -соли́ть ("tuzlamoq") o'zagidan:
соли́- ("tuz sol-")
посоли́ть — tuzlamoq (по-: bajarish)
пересоли́ть — ortiqcha tuzlamoq (пере-: haddan oshish)
недосоли́ть — kam tuzlamoq (недо-: kamlik)
досоли́ть — tuzini yetkazmoq (до-: yetkazish)Bitta o'zak — ijobiy, salbiy, kuchli, kuchsiz, katta, kichik his. Prefiks va suffiks har birini boshqa hissiy tekislikka olib chiqadi.
3.8. Prefiks/suffiks ottenka jadvali (yig'ma xarita)
Bu jadval — darsning ish quroli. Notanish so'zdagi bo'lakni shu yerdan toping va ottenkasini aniqlang:
| Bo'lak | Turi | Ma'no ottenkasi | O'zbecha egizagi | Namuna |
|---|---|---|---|---|
| не- | prefiks | inkor, qarama-qarshilik | -mas, be- | несча́стье — kulfat |
| без-/бес- | prefiks | yo'qlik, …siz | -siz | безрабо́тный — ishsiz |
| анти- | prefiks | qarshi, aksil | anti-, aksil- | антиви́рус — antivirus |
| контр- | prefiks | javob zarbasi | qarshi- | контрата́ка — qarshi hujum |
| сверх- | prefiks | o'ta, ustun | o'ta-, ustun- | сверхчелове́к — o'ta inson |
| пре- | prefiks | juda, o'ta (kitobiy) | juda, g'oyat | прекра́сный — go'zal |
| раз-/рас- | prefiks | kuchaytirish (jonli) | rosa, maqtab | расхва́ливать — rosa maqtamoq |
| пере- | prefiks | haddan oshish / qayta | ortiqcha, qayta | перегру́зка — ortiqcha yuk |
| недо- | prefiks | kamlik, chala | kam, chala | недооцени́ть — past baholamoq |
| под- | prefiks | biroz, ...ib olmoq | biroz | подзарабо́тать — biroz topmoq |
| про- | prefiks | o'tkazib, boy bermoq | ...ib qo'ymoq | проспа́ть — uxlab qolmoq |
| -ик/-ок/-чик | suffiks | kichik + iliqlik | -cha | сто́лик — stolcha |
| -оньк-/-еньк- | suffiks | kuchli erkalash | -ginam, -jon | до́ченька — qizginam |
| -ушк-/-юшк- | suffiks | mehr, samimiylik | -jon, aziz | ба́бушка — buvi |
| -ищ- | suffiks | kattalashtirish, hayrat | -day katta, ulkan | доми́ще — ulkan uy |
| -ишк- | suffiks | mensimaslik, nafrat | -padar, arzimas | городи́шко — shaharcha |
| -ун/-яг- | suffiks | xarakter bahosi | -qi, -kash | болту́н — laqillama |
4. Ko'p misollar
INKOR va YO'QLIK prefikslari:
| Ruscha | O'zbekcha | Prefiks |
|---|---|---|
| Э́то бы́ло больши́м несча́стьем. | Bu katta kulfat edi. | не- |
| Не говори́ мне непра́вду. | Menga yolg'on gapirma. | не- |
| В ко́мнате по́лный беспоря́док. | Xonada to'liq tartibsizlik. | бес- |
| Э́то соверше́нно безопа́сно. | Bu mutlaqo xavfsiz. | без- |
| Установи́ хоро́ший антиви́рус. | Yaxshi antivirus o'rnat. | анти- |
| Áрмия начала́ контрата́ку. | Armiya qarshi hujumni boshladi. | контр- |
KUCHAYTIRISH prefikslari:
| Ruscha | O'zbekcha | Prefiks |
|---|---|---|
| Кака́я прекра́сная пого́да! | Qanday go'zal ob-havo! | пре- |
| Ба́бушка — предо́брая. | Buvim juda mehribon. | пре- |
| Э́то сверхмо́щный компью́тер. | Bu o'ta qudratli kompyuter. | сверх- |
| Компа́ния получи́ла сверхпри́быль. | Kompaniya o'ta yuqori foyda oldi. | сверх- |
| Он расхва́ливал свой това́р. | U o'z molini rosa maqtardi. | рас- |
HADDAN OSHISH KAMLIK:
| Ruscha | O'zbekcha | Prefiks |
|---|---|---|
| Ты пересоли́л суп. | Sho'rvani ortiqcha tuzlab yuboribsan. | пере- |
| Извини́, я недосоли́л. | Kechir, kam tuz solibman. | недо- |
| Нельзя́ недооце́нивать сопе́рника. | Raqibni past baholash mumkin emas. | недо- |
| Я реши́л подзарабо́тать ле́том. | Yozda biroz pul ishlashga qaror qildim. | под- |
| Я проспа́л и опозда́л. | Uxlab qolib, kechikdim. | про- |
BAHOLOVCHI suffikslar (mehr/kattalik/nafrat):
| Ruscha | O'zbekcha | Suffiks |
|---|---|---|
| Моя́ до́ченька уже́ спит. | Qizginam allaqachon uxlayapti. | -еньк- |
| Ба́бушка испекла́ пирожки́. | Buvim pirog pishirdi. | -ушк- |
| Купи́ ма́ленький сто́лик. | Kichkina stolcha sotib ol. | -ик |
| Кака́я жари́ща сего́дня! | Bugun qanaqa jazirama! | -ищ- |
| В том городи́шке нет теа́тра. | U shaharchada teatr yo'q. | -ишк- |
| Он тако́й весёлый болту́н. | U shunday xushchaqchaq laqillama. | -ун |
E'tibor bering: har gapdagi ajratilgan so'z faqat ma'no emas, munosabat ham tashiydi. до́ченька — shunchaki "qiz" emas, mehr bilan aytilgan qiz; жари́ща — shunchaki "issiq" emas, hayrat/norozilik bilan; городи́шко — shunchaki "shahar" emas, past nazar bilan. Prefiks/suffiksni tanidingizmi — gapning ohangini ham eshitasiz.
5. Talaffuz bo'limi
- несча́стье /ni-SHCHÁS-tye/ — urg'u -ча́сть- da; "сч" = "shch"; boshi не- urg'usiz "ni": "nishchástye". Oxiri "-стье" = "st'ye".
- безрабо́тный /biz-ra-BÓT-nyy/ — urg'u -бо́т- da; без- jarangli "бз", urg'usiz "e" "i": "bizrabótnyy". Oxiri "-ный" = "nyy".
- сверхчелове́к /svyerh-chi-la-VYÉK/ — urg'u oxirda (-ве́к); qo'shma prefiks сверх- to'liq aytiladi: "svyerh-chilavyék". "х" = kuchsiz "h".
- прекра́сный /pri-KRÁS-nyy/ — urg'u -кра́с- da; пре- urg'usiz "pri" (lekin при- emas — ma'no boshqa!): "prikrásnyy".
- пересоли́ть /pi-ri-sa-LÍT'/ — urg'u oxirda (-ли́ть); ikkala urg'usiz "е" "i", "о" "a": "pirisalít'". пере- to'liq eshitiladi.
- до́ченька /DÓ-chin-ka/ — urg'u boshda (до́-); yumshoq "-ченька": "dóchin'ka". Erkalash suffiksi urg'uni o'zakda qoldiradi.
- доми́ще /da-MÍ-shche/ — urg'u -ми́- da (suffiksda); "-ще" = "shche"; urg'usiz "о" "a": "damíshche". -ищ- urg'uni o'ziga tortadi.
Ikki oltin talaffuz qoidasi bugun: (1) Prefiks urg'uni odatda O'ZIGA olmaydi — urg'u o'zakda yoki suffiksda qoladi: несча́стье, безрабо́тный, прекра́сный, пересоли́ть (barchasida не-/без-/пре-/пере- urg'usiz). Istisno — сверх- ba'zan ta'kidlanadi. Prefiksni urg'usiz, tez, lekin to'liq ayting. (2) Baholovchi suffiks urg'uni tortishi mumkin: -ищ- o'ziga (доми́ще, ручи́ще), -оньк-/-еньк-/-ушк- esa ko'pincha o'zakda qoldiradi (до́ченька, ба́бушка). So'zni suffiksi va urg'usi bilan yodlang.
6. Yangi so'zlar (Anki jadvali)
| Ruscha | Urg'u | O'zbekcha | Misol |
|---|---|---|---|
| несча́стье | не-сча́-стье | baxtsizlik, kulfat | Большо́е несча́стье. — Katta kulfat. |
| непра́вда | не-пра́в-да | yolg'on | Э́то непра́вда. — Bu yolg'on. |
| беспоря́док | бес-по-ря́-док | tartibsizlik | По́лный беспоря́док. — To'liq tartibsizlik. |
| безопа́сный | без-о-па́с-ный | xavfsiz | Безопа́сный путь. — Xavfsiz yo'l. |
| антиви́рус | ан-ти-ви́-рус | antivirus | Но́вый антиви́рус. — Yangi antivirus. |
| контрата́ка | контр-а-та́-ка | qarshi hujum | Бы́страя контрата́ка. — Tez qarshi hujum. |
| сверхчелове́к | сверх-че-ло-ве́к | o'ta inson | Он не сверхчелове́к. — U o'ta inson emas. |
| сверхпри́быль | сверх-при́-быль | o'ta yuqori foyda | Получи́ть сверхпри́быль. — O'ta foyda olmoq. |
| прекра́сный | пре-кра́с-ный | go'zal, ajoyib | Прекра́сный день. — Ajoyib kun. |
| предо́брый | пре-до́б-рый | juda mehribon | Предо́брый де́душка. — Juda mehribon bobo. |
| расхва́ливать | рас-хва́-ли-вать | rosa maqtamoq | Расхва́ливать това́р. — Molni rosa maqtamoq. |
| перегру́зка | пе-ре-гру́з-ка | ortiqcha yuklanish | Перегру́зка се́ти. — Tarmoq ortiqcha yuklandi. |
| пересоли́ть | пе-ре-со-ли́ть | ortiqcha tuzlamoq | Ты пересоли́л. — Ortiqcha tuzlabsan. |
| недосоли́ть | не-до-со-ли́ть | kam tuzlamoq | Я недосоли́л суп. — Sho'rvani kam tuzladim. |
| недооцени́ть | не-до-о-це-ни́ть | past baholamoq | Не недооце́нивай себя́. — O'zingni past baholama. |
| подзарабо́тать | под-за-ра-бо́-тать | biroz pul ishlamoq | Подзарабо́тать ле́том. — Yozda biroz topmoq. |
| проспа́ть | про-спа́ть | uxlab qolmoq | Я проспа́л уро́к. — Darsni uxlab qoldim. |
| до́ченька | до́-чень-ка | qizginam | Моя́ до́ченька. — Mening qizginam. |
| ба́бушка | ба́-бушка | buvi | До́брая ба́бушка. — Mehribon buvi. |
| со́лнышко | со́л-ныш-ко | quyoshim (erkalash) | Моё со́лнышко. — Mening quyoshim. |
| сто́лик | сто́-лик | stolcha | Ма́ленький сто́лик. — Kichkina stolcha. |
| доми́ще | до-ми́-ще | ulkan uy | Како́й доми́ще! — Qanday ulkan uy! |
| жари́ща | жа-ри́-ща | jazirama issiq | Кака́я жари́ща! — Qanaqa jazirama! |
| городи́шко | го-ро-ди́ш-ко | shaharcha (past nazar) | Ску́чный городи́шко. — Zerikarli shaharcha. |
| болту́н | бол-ту́н | laqillama, mahmadana | Он большо́й болту́н. — U katta laqillama. |
| работя́га | ра-бо-тя́-га | mehnatkash, tirishqoq | Он настоя́щий работя́га. — U haqiqiy mehnatkash. |
Yodlash qoidasi: baholovchi so'zni his-ohangi bilan yodlang. до́ченька ni "дочь до́ченька (mehr bilan)" ohangida, городи́шко ni "го́род городи́шко (nafrat bilan)" ohangida oling. Anki kartochkasi orqasiga: (1) o'zak (neytral so'z), (2) prefiks/suffiks va uning ottenkasi (mehr? nafrat? kuchaytirish?), (3) qaysi vaziyatda ishlatilishi. Shunda so'zni to'g'ri ohangda ishlatasiz.
7. Dialog
— Ба́бушка, я пригото́вил суп! Попро́буй. — Buvijon, sho'rva pishirdim! Tatib ko'ring.
— Ой, вну́чек... ты немно́жко пересоли́л. — Voy, nabiram... sal ortiqcha tuzlabsan.
— Пра́вда? А вчера́ ты сказа́ла, что я — Rostdanmi? Kecha esa kam tuzladi
недосоли́л! degandingiz!
— Ха-ха! Гла́вное — не недооце́нивай себя́. — Ha-ha! Asosiysi — o'zingni past baholama.
Со временем научишься. Vaqt o'tib o'rganib olasan.
— Спаси́бо, ба́бушка. Ты предо́брая. — Rahmat, buvijon. Siz juda mehribonsiz.
— А ты — настоя́щий работя́га, не болту́н. — Sen esa haqiqiy mehnatkashsan, laqillama emas.
— Кста́ти, я реши́л подзарабо́тать ле́том — Aytgancha, yozda restoranda biroz pul
в рестора́не. ishlashga qaror qildim.
— Прекра́сная иде́я! То́лько не проспи́ — Ajoyib fikr! Faqat birinchi ish kunini
пе́рвый рабо́чий день. uxlab qolma.
— Не просплю́! Поста́влю три буди́льника. — Uxlab qolmayman! Uchta budilnik qo'yaman.
— Вот э́то настоя́щий мужчи́на. Иди́ сюда́, — Mana bu haqiqiy erkak. Kel bu yoqqa,
моё со́лнышко, обниму́. quyoshginam, quchoqlab olay.E'tibor bering: dialogda bugungi butun tizim bor — пересоли́л, недосоли́л, недооце́нивай (пере-/недо- haddan oshish kamlik); подзарабо́тать, проспи́/просплю́ (под-/про- ottenka); предо́брая, прекра́сная (пре- kuchaytirish); ба́бушка, вну́чек, со́лнышко (mehr suffikslari); работя́га, болту́н (xarakter bahosi). Suhbatning ohangi — mehr, hazil, g'amxo'rlik — aynan shu bo'laklar orqali seziladi.
8. Tipik xatolar + mini-mashq
пере- va недо- ni chalkashtirish: Я пересоли́л deb kam tuzlaganini aytish. пересоли́ть = ortiqcha (sho'r), недосоли́ть = kam (tuzsiz). Sabab: пере- — "haddan oshish", недо- — "kamlik". Aynan teskari ottenka. Ovqat sho'r bo'lsa — пере-, tuzsiz bo'lsa — недо-.
пре- va при- ni chalkashtirish: прикра́сный (noto'g'ri), преходи́ть (kelmoq ma'nosida). прекра́сный (juda go'zal, пре- = "juda"), приходи́ть (kelmoq, при- = "yaqinlashish"). Sabab: пре- = kuchaytirish/orqali, при- = yaqinlashish/qo'shimcha. Bu paronim — ma'nosi butunlay boshqa (27-darsda to'liq ochamiz).
без- / бес- imlosini adashtirish: бесработный, безконе́чный (noto'g'ri). безрабо́тный (jarangli "р" dan -з), бесконе́чный (jarangsiz "к" dan -с). Sabab: без- jarangli undosh/unlidan, бес- jarangsiz undoshdan (к, п, с, т, ф, х…) oldin. Keyingi tovushga qarang.
Baholovchi suffiksni rasmiy nutqda ishlatish: Дире́ктор, дайте докуме́нтик (hujjatcha). Дире́ктор, да́йте докуме́нт. Sabab: -ик, -оньк-, -ушк- mehr/kichraytirish suffikslari norasmiy, iliq vaziyat uchun (oila, do'st, bola). Rasmiy nutqda (idora, hujjat) ular o'rinsiz — neytral so'zni ishlating.
-ищ- rodini noto'g'ri berish: большо́й ручи́ще (erkak rod berish, aslida ayol o'zak). больша́я ручи́ща (рука́ — ayol rod -ища), большо́й доми́ще (дом — erkak rod -ище). Sabab: -ищ- suffiks o'zak rodini saqlaydi: ayol o'zakdan -ища, erkak/o'rta o'zakdan -ище.
не- ni yozishda ajratib yuborish: не сча́стье (falokat ma'nosida), не пра́вда (yolg'on ma'nosida). несча́стье (kulfat — bir so'z), непра́вда (yolg'on — bir so'z). Sabab: не- prefiks bo'lganda (yangi tushuncha yasasa) qo'shib yoziladi. Alohida не (inkor yuklamasi) esa ajratiladi: не сча́стье, а го́ре ("baxt emas, balki qayg'u"). Bir so'zmi yoki inkormi — ma'noga qarang.
Mini-mashq (og'zaki): har o'zakdan uchta so'z yasang — mehr (kichik), kattalik va (iloji bo'lsa) nafrat ottenkasi bilan:
дом (uy) mehr: ? / kattalik: ? / nafrat: ?
рука́ (qo'l) mehr: ? / kattalik: ?
го́род (shahar) mehr: ? / nafrat: ?(Javoblar 11-bo'limda.)
9. Mashqlar
Mashq 1. Inkor/yo'qlik prefiksi (не- / без- / бес- / анти-) bilan so'z yasang:
сча́стье ________ (kulfat)
рабо́та ________ (ishsiz)
поря́док ________ (tartibsizlik)
ви́рус ________ (antivirus)
коне́ц ________ (cheksiz)Mashq 2. Kuchaytirish prefiksi (сверх- / пре-) qo'shing va ma'nosini yozing:
челове́к ________ (________)
при́быль ________ (________)
кра́сный/до́брый ________ (________)
мо́щный ________ (________)Mashq 3. пере- (haddan oshish) yoki недо- (kamlik) qo'shing — ma'noga qarab:
kam tuz solmoq ________
ortiqcha tuz solmoq ________
past baholamoq ________
ortiqcha to'lamoq ________
yetarli uxlamaslik ________Mashq 4. Baholovchi suffiks bilan mehr (kichraytirish) shaklini yasang:
дом ________ (uycha)
дочь ________ (qizginam)
стол ________ (stolcha)
со́лнце ________ (quyoshim)
ба́ба ________ (buvi)Mashq 5. So'zni qismlarga ajrating va ottenkasini ayting (mehr / kattalik / nafrat / yo'qlik / kuchaytirish):
доми́ще ______ / ______ ottenka: ________
городи́шко ______ / ______ ottenka: ________
бездо́мный ______ / ______ ottenka: ________
до́ченька ______ / ______ ottenka: ________
прекра́сный ______ / ______ ottenka: ________Mashq 6. Prefiks/suffiksni ottenkasiga moslang:
недо- a) mehr, kichiklik
-ищ- b) kamlik, chala
сверх- c) mensimaslik, nafrat
-оньк- d) kattalik, hayrat
-ишк- e) o'ta, ustun
пере- f) haddan oshishMashq 7. Xatoni toping va to'g'rilang:
Я недосоли́л суп — он о́чень солёный. (mantiq xato)
Дире́ктор, да́йте, пожа́луйста, докуме́нтик.
У неё больша́я доми́ще на бе́регу.
Не говори́ мне не пра́вду.
Э́то прикра́сная кни́га!Mashq 8. O'zbekcha ottenkani rus bo'lakiga moslang va so'z yasang:
uy + siz ___ + дом + ный = ________
qiz + ginam доч + ___ = ________
ortiqcha + tuzlamoq ___ + соли́ть = ________
o'ta + inson ___ + челове́к = ________
shahar + cha (past) город + ___ = ________10. Amaliy topshiriq (Wisar AI bilan)
Ottenka ma'no drill: Wisar AIdan sizga notanish 8 ta rus so'zini bersin — 4 tasi prefiksli (не-, без-, сверх-, пере-, недо-), 4 tasi baholovchi suffiksli (-ик, -оньк-, -ищ-, -ишк-). Ularni lug'atga qaramay qismlarga bo'ling, avval o'zakni, keyin ottenkasini (mehr? nafrat? kuchaytirish? kamlik?) aniqlang va ma'nosini taxmin qiling. AI to'g'ri javobni aytsin — nechtasini topganingizni sanang.
пере- недо- jufti: AIdan 6 ta harakat fe'lini bersin (соли́ть, оцени́ть, плати́ть, вари́ть, спать, гре́ть). Har biridan ikki fe'l yasang: пере- (haddan oshish) va недо- (kamlik). Masalan пересоли́ть (sho'r) недосоли́ть (tuzsiz). AI ma'no farqini o'zbekcha izohlab bersin.
Bir o'zak — uch his: AIdan 5 ta o'zak bersin (дом, рука́, го́род, нос, сын). Har o'zakdan uchta shakl yasang: mehr (-ик/-оньк-), kattalik (-ищ-), nafrat (-ишк-). Masalan дом до́мик (mehr), доми́ще (katta), доми́шко (nafrat). AI har birining ottenkasini va urg'usini tekshirsin.
Ohang mashqi: AI sizga bitta oddiy gap bersin (masalan "Bu mening uyim"). Siz uni uch xil ohangda rus tilida ayting: mehr bilan (Э́то мой до́мик), hayrat bilan (Э́то мой доми́ще!), kamsitish bilan (Э́то мой доми́шко). AI har bir variantning hissiy bo'yog'ini izohlab, qaysi vaziyatda mos kelishini aytsin.
11. Javoblar kaliti
Mini-mashq (8-bo'lim): дом mehr: до́мик; kattalik: доми́ще; nafrat: доми́шко. рука́ mehr: ру́чка/ручо́нка; kattalik: ручи́ща. го́род mehr: городо́к; nafrat: городи́шко.
Mashq 1: несча́стье; безрабо́тный; беспоря́док; антиви́рус; бесконе́чный.
Mashq 2: сверхчелове́к (o'ta inson); сверхпри́быль (o'ta yuqori foyda); прекра́сный / предо́брый (go'zal / juda mehribon); сверхмо́щный (o'ta qudratli). (Hammasi "o'ta, juda" — kuchaytirish.)
Mashq 3: недосоли́ть; пересоли́ть; недооцени́ть; переплати́ть; недосыпа́ть.
Mashq 4: до́мик; до́ченька; сто́лик; со́лнышко; ба́бушка.
Mashq 5: дом / -ищ- — ottenka: kattalik/hayrat ("ulkan uy"); город / -ишк- — nafrat/kamsitish ("arzimas shaharcha"); без- / дом — yo'qlik ("uysiz"); дочь / -еньк- — mehr/erkalash ("qizginam"); пре- / кра́сный — kuchaytirish ("juda go'zal").
Mashq 6: недо- b (kamlik); -ищ- d (kattalik, hayrat); сверх- e (o'ta, ustun); -оньк- a (mehr, kichiklik); -ишк- c (mensimaslik, nafrat); пере- f (haddan oshish).
Mashq 7: Я пересоли́л суп — он о́чень солёный (sho'r bo'lsa — пере-, недо- emas); Дире́ктор, да́йте докуме́нт (rasmiy nutqda kichraytirish o'rinsiz); У неё большо́й доми́ще yoki больша́я дома́ — доми́ще erkak/o'rta rodda (большо́й доми́ще), ручи́ща ayol rodda; Не говори́ мне непра́вду (prefiks — bir so'z); Э́то прекра́сная кни́га (пре-, при- emas).
Mashq 8: без + дом + ный = бездо́мный; доч + енька = до́ченька; пере + соли́ть = пересоли́ть; сверх + челове́к = сверхчелове́к; город + ишко = городи́шко.
12. Xulosa va keyingi dars
- Prefiks va suffikslarning semantikasi — so'z yasashning eng nozik, "hissiy" qatlami: bo'lak nafaqat turkumni, balki ma'no ottenkasini (inkor, kuchaytirish, kamlik, mehr, nafrat) beradi. Bu — grammatikadan stilistikaga ko'tarilish.
- INKOR/YO'QLIK: не- (несча́стье — qarama-qarshi tushuncha), без-/бес- (безрабо́тный — …siz), анти- (антиви́рус — qarshi), контр- (контрата́ка — javob zarbasi).
- KUCHAYTIRISH: сверх- (сверхчелове́к — o'ta), пре- (прекра́сный — juda), раз-/рас- (расхва́ливать — rosa).
- HADDAN OSHISH KAMLIK: пере- (пересоли́ть — ortiqcha) недо- (недосоли́ть — kam); под- (подзарабо́тать — biroz, yutuq) про- (проспа́ть — o'tkazib, yo'qotish). Bir o'zak — teskari ottenka.
- BAHOLOVCHI suffikslar: mehr -ик/-оньк-/-ушк- (до́ченька, ба́бушка), kattalik/hayrat -ищ- (доми́ще), nafrat/mensimaslik -ишк- (городи́шко), xarakter -ун/-яг- (болту́н, работя́га).
- Asosiy ko'nikma — ottenkani "o'qish": avval o'zak (mavzu), keyin prefiks/suffiks (his/mantiq rangi). до́мик (mehr) / доми́ще (katta) / доми́шко (nafrat) — bir o'zak, uch munosabat. So'zning ma'nosini emas, ohangini ham eshitasiz.
- Urg'u va imlo: prefiks odatda urg'usiz (несча́стье, пересоли́ть), suffiks -ищ- urg'uni o'ziga tortadi (доми́ще); без-/бес- imlosi jaranglilikka bog'liq; не- prefiksmi yoki inkor yuklamasimi — ma'noga qarab qo'shib yoki ajratib yoziladi.
Keyingi dars — B2 — 27-dars: Paronimlar (парони́мы) — o'xshash, lekin ma'nosi boshqa so'zlar. Bugun siz пре- va при- prefikslari ma'nosi butunlay boshqa ekanini ko'rdingiz (прекра́сный — go'zal, приходи́ть — kelmoq). Keyingi darsda aynan shunday tovushi yaqin, ma'nosi uzoq so'zlarni — paronimlarni — to'liq ochamiz: наде́ть оде́ть (kiymoq kiydirmoq), эконо́мный экономи́ческий (tejamkor iqtisodiy), предста́вить предоста́вить (tanishtirmoq taqdim etmoq), абоне́нт абонеме́нт (obunachi abonement). Bugungi пре-/при- jufti — paronimlarga birinchi qadam edi. Rus tilida bir harf yoki bir prefiks butun ma'noni o'zgartiradi — ertaga bu "tuzoq"larni birma-bir tanib olamiz. Уда́чи! (Omad!)
Izohlar (0)
Izoh yozish uchun kiring.
- Hozircha izoh yo'q. Birinchi bo'ling!